Chăm sóc người cao tuổi: Cần giải pháp để giảm "gánh nặng kép" cho phụ nữ

- Ông đánh giá thế nào về những thay đổi trong nhu cầu chăm sóc người cao tuổi, đặc biệt là chăm sóc sức khỏe và chăm sóc dài hạn trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh?

Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Năm 2011, nước ta chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số. Theo số liệu của Cục Thống kê, năm 2025, Việt Nam có 14,8 triệu người cao tuổi, chiếm 14,5% tổng dân số. Dự báo đến năm 2034, nước ta sẽ trở thành quốc gia có dân số già.

Người cao tuổi Việt Nam chủ yếu sống ở nông thôn (63,3%), đời sống vật chất còn nhiều khó khăn. Trong khi đó, cấu trúc gia đình đang chuyển từ gia đình truyền thống sang gia đình hạt nhân, khiến việc chăm sóc người cao tuổi, nhất là những người sống một mình, trở thành thách thức lớn.

Tuổi thọ trung bình của người Việt Nam đạt 74,7 tuổi nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 65,4 năm. Trung bình mỗi người cao tuổi mắc 3 bệnh phải điều trị suốt đời. Chi tiêu y tế bình quân trong 12 tháng của một người cao tuổi cao gấp 4 lần nhóm 0-4 tuổi và gần gấp 2 lần nhóm 15-24 tuổi.

Nhu cầu chăm sóc dài hạn vì thế ngày càng tăng, trong khi các dịch vụ hỗ trợ tại nhà và cộng đồng còn hạn chế. Theo tính toán năm 2019, gần 4 triệu người cao tuổi cần hỗ trợ trong sinh hoạt hằng ngày. Đến năm 2049, con số này dự kiến tăng lên gần 10 triệu người, trong tổng số khoảng 33,5 triệu người cao tuổi.

Trước thực tế đó, Luật Dân số được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã quy định các chính sách thích ứng với già hóa dân số. Đây là cơ sở quan trọng để phát triển các mô hình chăm sóc người cao tuổi, hướng tới già hóa khỏe mạnh và tích cực.

- Ông nhìn nhận như thế nào về quan niệm "con cái có trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ"? 

Con cái có trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ là giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp, nội dung này cũng được quy định trong Luật Người cao tuổi năm 2009.

Tuy nhiên, quy mô gia đình ngày càng thu nhỏ. Số người bình quân trong một hộ giảm từ 3,8 người năm 2009 xuống 3,5 người năm 2024. Con cái sống xa nhà, bận rộn với công việc nên ít có điều kiện chăm sóc cha mẹ, trong khi phần lớn người cao tuổi mong muốn được chăm sóc dài hạn tại nơi sinh sống. Do đó, bên cạnh trách nhiệm gia đình, cần phát triển các dịch vụ chăm sóc tại nhà, cộng đồng và cơ sở chuyên nghiệp.

Điều 17 Luật Dân số quy định mỗi cá nhân cần chủ động chuẩn bị cho tuổi già về sức khỏe, tài chính, tâm lý; tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; học tập, nâng cao kiến thức và kỹ năng để duy trì sức khỏe thể chất, tinh thần và khả năng hòa nhập xã hội.

Sự chuẩn bị từ sớm sẽ giúp giảm áp lực cho bản thân và gia đình khi về già. Trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ không chỉ là nghĩa vụ vật chất mà còn là sự kết nối yêu thương, kính trọng và sẻ chia giữa các thế hệ.

- Hiện nay, phụ nữ đang giữ vai trò chính trong việc chăm sóc người cao tuổi tại gia đình, theo ông cần có giải pháp gì để hỗ trợ và chia sẻ trách nhiệm này - giảm bớt gánh nặng cho họ?

Phần lớn công việc chăm sóc người cao tuổi trong gia đình hiện vẫn do phụ nữ đảm nhiệm, chủ yếu dựa trên kinh nghiệm và chưa được đào tạo kỹ năng chăm sóc cơ bản.

Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc, phụ nữ chiếm gần 70% số người chăm sóc người cao tuổi trong gia đình. Đáng chú ý, tỷ lệ nam giới cao tuổi được vợ chăm sóc là 52,34%, trong khi tỷ lệ phụ nữ cao tuổi được chồng chăm sóc chỉ là 10,67%.

Thực trạng này cho thấy định kiến giới vẫn tồn tại khi công việc chăm sóc gia đình thường được mặc định là trách nhiệm của phụ nữ. Trong khi đó, họ phải đối mặt với gánh nặng kép giữa công việc xã hội và gia đình, thiếu kỹ năng cũng như các chế độ hỗ trợ.

Để thay đổi, cần thúc đẩy bình đẳng giới, khuyến khích nam giới tham gia nhiều hơn vào việc chăm sóc cha mẹ, cùng chia sẻ trách nhiệm với phụ nữ. Đồng thời, cần trang bị kiến thức, kỹ năng chăm sóc cho cả nam và nữ, phát triển các dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp với chi phí phù hợp.

Chăm sóc người cao tuổi phải trở thành trách nhiệm chung của các thành viên trong gia đình, thay vì mặc định là công việc của riêng phụ nữ.

- Theo ông, làm thế nào để chuyển từ tư duy "gia đình phải tự chăm sóc người cao tuổi" sang mô hình Nhà nước, cộng đồng, doanh nghiệp và gia đình cùng chia sẻ trách nhiệm?

Theo tôi cần triển khai đồng bộ ba nhóm giải pháp: Thứ nhất, hoàn thiện và tổ chức thực hiện hiệu quả chính sách, pháp luật về người cao tuổi và Luật Dân số; Thứ hai, đẩy mạnh truyền thông, thay đổi nhận thức xã hội về quyền, nghĩa vụ của cá nhân, gia đình, người sử dụng lao động và trách nhiệm của Nhà nước, cộng đồng trong chăm sóc người cao tuổi; Thứ ba, phát triển hệ thống dịch vụ chăm sóc đa dạng, linh hoạt tại nhà, cộng đồng và các cơ sở chuyên nghiệp; khuyến khích doanh nghiệp, tổ chức xã hội tham gia cung cấp dịch vụ.

Mục tiêu là hình thành hệ sinh thái chăm sóc liên tục, kết nối giữa y tế, xã hội và gia đình, đáp ứng nhu cầu của từng nhóm người cao tuổi theo mức độ tự chủ và điều kiện kinh tế. Qua đó, giảm áp lực cho gia đình, chuyển dần từ mô hình chăm sóc dựa chủ yếu vào người thân sang mô hình chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước, xã hội và gia đình.

- Việc tận dụng các cơ sở công lập, cơ sở y tế hoặc trụ sở dôi dư sau sắp xếp để phát triển các điểm sinh hoạt, phục hồi chức năng và chăm sóc người cao tuổi có thể đóng vai trò như thế nào trong việc giải quyết bài toán này, thưa ông?

Ngày 15/5/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 168/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Dân số.

Tại khoản 2 Điều 5, Nghị định quy định điểm chăm sóc người cao tuổi ban ngày tại cộng đồng là mô hình đặc thù thuộc trạm y tế, giúp Chủ tịch UBND cấp xã thực hiện chăm sóc người cao tuổi trên địa bàn theo hình thức sáng đi, tối về.

Điểm chăm sóc này không có tư cách pháp nhân, không thực hiện hoạt động khám bệnh, chữa bệnh và có thể đặt tại trạm y tế xã, điểm trạm y tế, nhà văn hóa hoặc địa điểm phù hợp khác.

Quy định này tạo cơ sở để tận dụng các địa điểm, cơ sở vật chất sẵn có, trong đó có những địa điểm dôi dư sau sắp xếp tại địa phương. Người cao tuổi có thêm điều kiện được chăm sóc, hỗ trợ sinh hoạt ngay tại cộng đồng, trong khi gia đình vẫn có thể đón người thân về nhà vào cuối ngày.

Đây là một trong những giải pháp góp phần mở rộng mạng lưới chăm sóc người cao tuổi, huy động sự tham gia của gia đình và cộng đồng.

- Trong bối cảnh Việt Nam đang già hóa nhanh, Cục Dân số muốn gửi thông điệp gì tới thế hệ trẻ về trách nhiệm với cha mẹ cũng như trách nhiệm chuẩn bị cho chính tuổi già của mình?

Trách nhiệm với cha mẹ không chỉ thể hiện khi cha mẹ tuổi cao, sức yếu mà cần được thực hiện ngay từ hôm nay thông qua việc quan tâm, chăm sóc và xây dựng nền tảng sức khỏe, tinh thần tốt cho cả gia đình.

Đồng thời, mỗi người cần chủ động chuẩn bị cho tuổi già ngay từ khi còn trẻ, trong độ tuổi lao động, khi còn khả năng tích lũy và lựa chọn cho tương lai. Việc chuẩn bị cần toàn diện về sức khỏe, tài chính, tâm lý, kiến thức, kỹ năng và các mối quan hệ xã hội; gắn với lối sống lành mạnh, tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và chủ động phòng bệnh.

Khi có sự chuẩn bị tốt, mỗi người sẽ có điều kiện sống khỏe mạnh, độc lập và có chất lượng khi về già, đồng thời tiếp tục đóng góp cho gia đình và xã hội.

Bên cạnh đó, cần thúc đẩy các mô hình chăm sóc người cao tuổi tại gia đình, cộng đồng; xây dựng môi trường sống an toàn, thân thiện, giúp người cao tuổi tiếp cận thuận lợi các dịch vụ y tế và chăm sóc xã hội. Đặc biệt, cần quan tâm đến sức khỏe tinh thần, phòng chống bạo lực, lừa đảo và tình trạng cô lập xã hội đối với người cao tuổi.

Chuẩn bị cho tuổi già từ sớm chính là đầu tư cho chất lượng cuộc sống tương lai, góp phần giảm áp lực chăm sóc cho gia đình và hệ thống an sinh xã hội trong bối cảnh già hóa dân số nhanh hiện nay.

- Xin trân trọng cám ơn ông!