Người cao tuổi và khoảng trống sức khỏe tinh thần

Sống cùng con cháu vẫn có thể cô đơn 

Năm 2011, Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số, từ đó đến nay tỷ lệ người cao tuổi tiếp tục tăng. Dự báo đến năm 2030, số người từ 60 tuổi trở lên sẽ xấp xỉ 18 triệu người, tăng gần 4 triệu người so với năm 2024.

Theo ước tính từ Gánh nặng bệnh tật toàn cầu năm 2021, khoảng 14,1% người từ 70 tuổi trở lên mắc ít nhất một rối loạn tâm thần, trong đó trầm cảm và lo âu là những vấn đề phổ biến. Tuy nhiên, nhiều người cao tuổi vẫn chưa được nhận diện và hỗ trợ kịp thời do tâm lý e ngại, thiếu nhận biết hoặc lo sợ kỳ thị.

BS.CK2 Huỳnh Thị Yến Vi - Trưởng Khoa Nội tổng hợp - Bệnh viện Đa khoa An Sinh (TPHCM), cho biết sự thiếu hụt kết nối, mất vai trò trong gia đình hay những thay đổi sau nghỉ hưu có thể âm thầm ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần người cao tuổi, thậm chí kéo theo nhiều vấn đề thể chất.

Theo bác sĩ Yến Vi, cần phân biệt sống một mình, cô lập xã hội và cảm giác cô đơn. Một người có thể sống một mình nhưng vẫn có những mối quan hệ ý nghĩa. Ngược lại, người sống cùng con cháu vẫn có thể cô đơn nếu không cảm thấy được chia sẻ, lắng nghe và kết nối.

"Cô đơn kéo dài, cô lập xã hội có thể làm tăng nguy cơ trầm cảm, lo âu, rối loạn giấc ngủ, suy giảm chất lượng cuộc sống và giảm động lực chăm sóc bản thân. Tình trạng này cũng liên quan đến nguy cơ cao hơn của bệnh tim mạch, đột quỵ, tăng huyết áp, suy giảm nhận thức, sa sút trí tuệ, nhập viện và tử vong sớm", nữ bác sĩ nhấn mạnh.

Đáng chú ý, người cao tuổi mắc bệnh mạn tính hoặc hạn chế vận động có thể ít ra ngoài, ít giao tiếp, từ đó tâm trạng giảm sút, càng ít vận động, ăn ngủ kém và khó kiểm soát bệnh mạn tính. Gia đình cần lưu ý khi người cao tuổi vốn giao tiếp, sinh hoạt bình thường nhưng bắt đầu thu mình, mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích, thường xuyên nói mình vô dụng hoặc là gánh nặng.

Bên cạnh đó, ở người cao tuổi, trầm cảm không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng việc nói "tôi buồn". Đôi khi dấu hiệu nổi bật lại là mất ngủ, mệt mỏi, đau nhức, chán ăn, giảm trí nhớ, thu mình hoặc liên tục lo lắng về bệnh tật. Những biểu hiện này không nên bị xem đơn thuần là lời than của tuổi già.

Chăm sóc người cao tuổi từ cộng đồng

Tại TPHCM, việc chăm sóc người cao tuổi cũng đang được mở rộng theo hướng toàn diện hơn. TPHCM hiện đang nghiên cứu thí điểm 3 cơ sở chăm sóc người cao tuổi tại phường Chánh Hưng, phường Vũng Tàu và khu vực Bắc Tân Uyên. Mô hình không chỉ tập trung vào khám, điều trị mà còn hướng đến theo dõi sức khỏe, dinh dưỡng, vận động, phục hồi chức năng, đời sống tinh thần, giao tiếp xã hội và duy trì khả năng tự lập.

Theo BS.CK2 Huỳnh Thị Yến Vi, nguy cơ cô đơn, trầm cảm ở người cao tuổi có thể được nhận diện ngay tại tuyến y tế cơ sở và trong các đợt khám sức khỏe định kỳ. Khi khám các bệnh mạn tính, nhân viên y tế có thể hỏi thêm về tâm trạng, mức độ cô đơn, các mối quan hệ xã hội, giấc ngủ, ăn uống và những thay đổi trong sinh hoạt.

Nếu có nghi ngờ, nhân viên y tế tuyến cơ sở có thể sử dụng các công cụ sàng lọc chuẩn hóa phù hợp giúp nhận diện người có nguy cơ, nhưng không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.

Người cao tuổi cần được bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc cơ sở có khả năng đánh giá chuyên sâu khi có ý nghĩ hoặc kế hoạch tự sát, hành vi tự hại, trầm cảm nặng, suy giảm chức năng rõ rệt, bỏ ăn uống, suy kiệt, hoang tưởng, ảo giác hoặc các biểu hiện loạn thần. Riêng trường hợp có ý nghĩ hoặc kế hoạch tự sát, cần được đánh giá y khoa khẩn cấp và không để người bệnh ở một mình.

Theo chuyên gia, cô đơn không phải hệ quả tất yếu của tuổi già, và trầm cảm cũng không phải một phần bình thường của quá trình lão hóa. Khi người cao tuổi trở nên thu mình, mất hứng thú hoặc cho rằng mình không còn ý nghĩa với gia đình, đó là lúc cần được lắng nghe và quan tâm đúng mức.