Đánh thức tài nguyên bản địa, đưa sản phẩm truyền thống chinh phục thị trường thế giới

Là người sáng lập Hanhsilk và Chủ nhiệm Hợp tác xã Lụa đũi Nam Cao thuộc xã Lê Lợi, tỉnh Hưng Yên, chị Hạnh theo đuổi hướng phát triển sản phẩm thủ công từ chất liệu truyền thống, đưa lụa đũi Việt Nam tiếp cận khách hàng quốc tế và tạo thêm cơ hội việc làm cho người dân địa phương.

Không xuất thân từ gia đình làm nghề dệt, cũng không được đào tạo chuyên sâu về tơ lụa, chị Hạnh đến với đũi Nam Cao khi nghề dệt truyền thống đang gặp khó khăn trong việc duy trì sản xuất và tìm đầu ra. Theo câu chuyện được Hanhsilk công bố, có thời điểm chỉ còn ba hộ gia đình duy trì nghề dệt tại làng.

Thực tế ấy đặt ra một bài toán không chỉ liên quan đến bảo tồn văn hóa, mà còn là sinh kế của những người làm nghề. Nếu sản phẩm không có thị trường, người thợ khó có thu nhập ổn định; khi nghề không còn bảo đảm cuộc sống, việc giữ chân lao động trẻ và trao truyền kỹ thuật cho thế hệ sau cũng trở nên khó khăn.

Từ năm 2011, Hanhsilk bắt đầu hành trình phát triển sản phẩm gắn với nghề dệt đũi Nam Cao. Đến năm 2016, Hợp tác xã Lụa đũi Nam Cao được thành lập, tạo đầu mối kết nối các hộ làm nghề, tổ chức sản xuất và phát triển sản phẩm.

Thay vì chỉ bán nguyên liệu hoặc những tấm vải đũi truyền thống, mô hình từng bước mở rộng sang khăn lụa, khăn đũi thủ công, trang phục, phụ kiện thời trang và quà tặng. Hướng đi này nhằm đưa chất liệu truyền thống vào đời sống hiện đại, đồng thời tạo thêm cơ hội tiêu thụ sản phẩm cho những người trực tiếp làm nghề.

Đưa sản phẩm thủ công Việt Nam ra thế giới

Với Hanhsilk, thị trường quốc tế không chỉ là nơi tiêu thụ sản phẩm mà còn là động lực để đổi mới thiết kế, nâng cao chất lượng và tổ chức lại hoạt động sản xuất.

Trao đổi với Báo Phụ nữ Việt Nam, chị Hạnh cho rằng, hiện doanh thu của Hanhsilk được phân bổ tương đối cân bằng, khoảng 50% từ thị trường xuất khẩu và 50% từ thị trường trong nước. Các thị trường quốc tế có đơn hàng của doanh nghiệp gồm Hàn Quốc, Pháp và Australia. Những sản phẩm được tập trung phát triển cho khách hàng quốc tế là khăn lụa, khăn đũi thủ công, phụ kiện thời trang và quà tặng từ tơ tằm tự nhiên. Hanhsilk cũng từng giới thiệu câu chuyện lụa đũi Nam Cao tại sự kiện quảng bá văn hóa quốc tế Nicaragua Diseña 2025 ở Nicaragua.

Việc có đơn hàng từ thị trường nước ngoài cho thấy sản phẩm thủ công truyền thống có thể tìm được chỗ đứng khi đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Tuy nhiên, từ một sản phẩm có bản sắc riêng đến khả năng duy trì thị trường xuất khẩu là quá trình đòi hỏi sự đầu tư về chất lượng, thiết kế và năng lực tổ chức sản xuất.

Theo chị Hạnh, để hoàn thiện một sản phẩm lụa đũi phải trải qua nhiều công đoạn, từ trồng dâu, nuôi tằm, nấu kén, kéo sợi, dệt vải đến hoàn thiện sản phẩm. Nhiều công đoạn vẫn được thực hiện hoàn toàn bằng đôi bàn tay của người làm.

Vì vậy, giá thành sản phẩm thủ công thường cao hơn hàng sản xuất công nghiệp, thời gian hoàn thiện lâu hơn và việc bảo đảm chất lượng đồng đều giữa các sản phẩm cũng đòi hỏi nhiều công sức.

Khi tiếp cận khách hàng quốc tế, doanh nghiệp còn phải đáp ứng yêu cầu về mẫu mã, quy cách đóng gói, tiến độ giao hàng và tính ổn định của sản phẩm. Với mô hình có nhiều hộ gia đình tham gia sản xuất, việc phối hợp giữa các công đoạn càng trở nên quan trọng.

Để giải quyết bài toán này, Hanhsilk từng bước hoàn thiện quy trình, cải tiến thiết kế và tổ chức liên kết giữa các hộ làm nghề nhằm đáp ứng đơn hàng tốt hơn.

"Chúng tôi không lựa chọn cạnh tranh bằng giá rẻ, mà mong muốn cạnh tranh bằng chất lượng, sự khác biệt, tính thủ công và câu chuyện văn hóa phía sau mỗi sản phẩm", chị Hạnh chia sẻ.

Quan điểm này đặt ra một hướng tiếp cận đáng chú ý đối với phụ nữ khởi nghiệp từ tài nguyên bản địa. Thay vì chỉ dựa vào câu chuyện về nguồn gốc hay giá trị lịch sử của sản phẩm, người khởi nghiệp cần tìm cách chuyển hóa những lợi thế ấy thành giá trị sử dụng mà khách hàng sẵn sàng chi trả.

Một chiếc khăn đũi được bán ra nước ngoài không chỉ là thành phẩm của người thợ, mà còn là kết quả của quá trình phát triển mẫu mã, tổ chức nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và kết nối thị trường. Khi đầu ra được duy trì, nhu cầu sản xuất mới có cơ sở để tiếp tục, qua đó mở ra cơ hội việc làm cho những người tham gia chuỗi giá trị.

Tạo sinh kế cho phụ nữ 

Điểm đáng chú ý trong mô hình của Hanhsilk không chỉ nằm ở thị trường tiêu thụ, mà còn ở mạng lưới các hộ gia đình tham gia sản xuất và cung ứng sản phẩm.

Theo chị Hạnh, hiện mô hình liên kết với khoảng 250 hộ gia đình, trong đó phụ nữ giữ vai trò quan trọng. Khoảng 20-30 lao động được trả công trực tiếp theo công việc đảm nhận; phần lớn các hộ còn lại làm nghề tại gia đình, thu nhập được tính theo khối lượng và sản phẩm hoàn thành.

Cách tổ chức này phù hợp với đặc điểm của nghề thủ công nông thôn, bởi người dân có thể chủ động thời gian, kết hợp làm nghề với chăm sóc gia đình. Với những phụ nữ không có điều kiện làm việc xa nhà hoặc phải dành nhiều thời gian cho công việc gia đình, khả năng tham gia sản xuất ngay tại địa phương có ý nghĩa thiết thực.

Thay vì phải rời quê để tìm kiếm việc làm, họ có thể tham gia những công đoạn phù hợp với tay nghề và điều kiện của mình. Tuy nhiên, mức thu nhập thực tế còn phụ thuộc vào khối lượng sản phẩm hoàn thành, đơn hàng và thời gian làm việc của từng hộ.

Đặc biệt, nghề kéo đũi thủ công tạo điều kiện để nhiều phụ nữ lớn tuổi tiếp tục tham gia lao động. Những người đã gắn bó với nghề hàng chục năm có thể tiếp tục phát huy kinh nghiệm, đồng thời góp phần lưu giữ kỹ thuật truyền thống.

Theo chị Hạnh, một người kéo đũi thủ công có khi phải làm việc cả ngày mới tạo ra khoảng 70 gram sợi. Chi tiết này cho thấy mỗi công đoạn đều đòi hỏi thời gian, sự kiên nhẫn và kỹ năng tích lũy qua nhiều năm.

"Điều khiến tôi trân trọng nhất là nghề truyền thống vẫn có thể tạo ra công việc ngay tại quê hương, giúp phụ nữ có thêm thu nhập và tiếp tục phát huy những kỹ năng mà họ đã gìn giữ suốt nhiều năm", chị chia sẻ.

Từ góc độ sinh kế, việc liên kết khoảng 250 hộ gia đình tạo ra một mạng lưới sản xuất rộng hơn so với mô hình chỉ tập trung vào một cơ sở. Các hộ có thể tham gia những công đoạn khác nhau, còn sản phẩm được kết nối với một đầu mối phát triển thương hiệu và tìm kiếm khách hàng.

Kết nối du lịch, mở thêm cơ hội việc làm tại làng nghề

Bên cạnh phát triển sản phẩm và tìm kiếm thị trường, Hanhsilk còn kết nối nghề dệt với du lịch trải nghiệm. Đây là hướng đi nhằm mở rộng cách tiếp cận khách hàng, đồng thời tạo thêm những công việc gắn với văn hóa địa phương.

Tại Nam Cao, du khách có thể đến các gia đình nghệ nhân để tìm hiểu quá trình làm lụa đũi, quan sát những công đoạn như nấu kén, kéo đũi, guồng sợi, dệt vải và trực tiếp tham gia một số hoạt động thủ công.

Theo chị Hạnh, hoạt động du lịch tạo thêm cơ hội thu nhập từ bán sản phẩm, trình diễn nghề, hướng dẫn trải nghiệm, truyền dạy kỹ thuật và cung cấp các dịch vụ phục vụ khách tham quan.

Điều đáng chú ý là những phụ nữ trước đây chủ yếu làm nghề trong gia đình có thể tham gia giới thiệu sản phẩm, kể câu chuyện làng nghề và chia sẻ kỹ thuật với du khách. Kinh nghiệm vốn được tích lũy qua nhiều năm không chỉ được sử dụng trong sản xuất mà còn trở thành giá trị trong hoạt động trải nghiệm văn hóa.

Chị Hạnh cho rằng du lịch phải được phát triển trên nền tảng của nghề thật, người thật và văn hóa thật. Dù có khách tham quan hay không, người dân vẫn cần duy trì nghề sản xuất. Khi kết hợp được hoạt động sản xuất với du lịch, làng nghề có thêm thị trường, người dân có thêm nguồn thu và những giá trị văn hóa được giới thiệu rộng rãi hơn.

Điều này cũng cho thấy du lịch không nên trở thành hướng thay thế nghề dệt. Hoạt động trải nghiệm chỉ có thể duy trì sức hấp dẫn lâu dài khi làng nghề vẫn có người thực hành, sản phẩm thực sự được tạo ra và những kỹ thuật truyền thống tiếp tục được trao truyền.

Để người trẻ nhìn thấy tương lai từ nghề của quê hương

Năm 2023, nghề dệt đũi Nam Cao được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi danh khẳng định giá trị văn hóa của nghề truyền thống, nhưng để di sản tiếp tục tồn tại, người làm nghề vẫn cần có thị trường và thu nhập.

Sau hơn một thập kỷ gắn bó với Nam Cao, Lương Thị Hạnh lựa chọn phát triển mô hình kết nối nông nghiệp, làng nghề, thời trang và văn hóa. Từ nghề kéo đũi, hoạt động kinh doanh được mở rộng sang sản phẩm thời trang, quà tặng, du lịch trải nghiệm và các kênh thương mại trong nước, quốc tế.

Theo chị, tình yêu với nghề là điều quý giá, nhưng nếu sản phẩm không có thị trường, nghệ nhân không có thu nhập và người trẻ không nhìn thấy cơ hội phát triển thì việc bảo tồn sẽ khó bền vững.

Vì vậy, chị mong muốn thế hệ trẻ nhìn nhận nghề truyền thống bằng một góc nhìn mới. Người trẻ không nhất thiết phải trở thành nghệ nhân kéo đũi hay thợ dệt mới có thể tiếp nối nghề. Họ có thể tham gia bằng những công việc như thiết kế, truyền thông, thương mại điện tử, hướng dẫn du lịch, phát triển sản phẩm hay xây dựng thương hiệu cho quê hương.

Khi nghề thủ công kết nối được với những kỹ năng mới, cơ hội việc làm không còn giới hạn trong các công đoạn sản xuất truyền thống. Đây cũng là hướng để phụ nữ trẻ tham gia vào những lĩnh vực như kinh doanh, sáng tạo sản phẩm và quảng bá thương hiệu, qua đó mở rộng vai trò của mình trong chuỗi giá trị.

Tuy nhiên, để mô hình phát triển bền vững, việc mở rộng thị trường phải đi cùng bảo đảm chất lượng, tôn trọng kỹ thuật của nghệ nhân và giữ gìn những đặc trưng làm nên bản sắc lụa đũi Nam Cao. Cùng với đó, tổ chức sản xuất cần bảo đảm người lao động được hưởng lợi tương xứng, có cơ hội nâng cao tay nghề và duy trì việc làm.

Được ghi nhận trong chương trình tôn vinh phụ nữ tiêu biểu ngày 15/10/2026, chị Lương Thị Hạnh xem đây là sự khích lệ đối với hành trình gắn bó với làng nghề và những người đang cùng chị gìn giữ nghề truyền thống.

"Tôi không muốn chỉ giữ lại một nghề cổ. Tôi mong những người phụ nữ đang làm nghề có thu nhập tốt hơn, và những người trẻ có thể nhìn thấy tương lai ngay trên chính quê hương mình", chị chia sẻ.

Từ Nam Cao, câu chuyện của Hanhsilk gợi mở một hướng đi cho phụ nữ khởi nghiệp từ tài nguyên bản địa: đưa sản phẩm truyền thống đến với khách hàng trong nước và quốc tế, tổ chức sản xuất gắn với cộng đồng, đồng thời tạo thêm cơ hội việc làm từ chính những kỹ năng và giá trị văn hóa của quê hương.

Thành công của một mô hình khởi nghiệp từ nghề truyền thống không chỉ nằm ở việc sản phẩm đi được bao xa trên thị trường thế giới. Điều quan trọng không kém là thị trường ấy có giúp phụ nữ tại làng nghề cải thiện sinh kế, để người trẻ muốn tiếp nối nghề và để những giá trị văn hóa được duy trì bằng chính sức sống của nền kinh tế địa phương hay không.