Dạy trẻ biết nhận trách nhiệm khi nói lời xin lỗi

"Càng để lâu việc xin lỗi càng khó"

Nguyễn Ngọc Triệu Phúc, sinh viên Trường Đại học An Giang - ĐHQG TPHCM, từng rơi vào tình huống như vậy. Trong một lần tranh luận với bạn về công việc chung, Phúc nóng giận và nói những lời nặng nề. Khi bình tĩnh lại, nam sinh nhận ra vấn đề ban đầu không quá nghiêm trọng, nhưng cách phản ứng của mình đã khiến mọi chuyện căng thẳng hơn. Dù biết cần xin lỗi, Phúc vẫn ngần ngại mở lời.

"Càng để lâu thì việc xin lỗi càng khó", Phúc nhận ra sau trải nghiệm ấy. Đôi khi chỉ cần thừa nhận "lúc đó mình đã xử lý chưa tốt", một mâu thuẫn tưởng khó tháo gỡ có thể trở nên nhẹ nhàng hơn.

Bạn Hồ Ngọc Hà, sinh viên ngành Luật kinh tế, Trường Đại học Kinh tế TPHCM, cũng từng mất nhiều thời gian mới nói được lời xin lỗi. Trong một lần mâu thuẫn với bạn thân, Hà nhận ra cách mình nói chuyện đã khiến bạn tổn thương nhưng vẫn ngại chủ động vì lo cuộc trò chuyện có thể khiến mọi chuyện căng thẳng hơn. 

"Có những chuyện mình tưởng rất khó giải quyết, nhưng thật ra chỉ cần một người chịu mở lời trước thì mọi thứ đã có thể nhẹ nhàng hơn", Hà chia sẻ.

Những câu chuyện này cho thấy, điều khó không hẳn là nhận ra mình sai mà là vượt qua sự tự ái để thừa nhận điều đó với người khác.

Khi "xin lỗi" chạm vào cái tôi

TS. Hoàng Thị Hải Yến, giảng viên Khoa Triết học và Quản lý, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG Hà Nội, cho rằng điều khó nhất của lời xin lỗi nằm ở việc mỗi người phải chấp nhận rằng mình đã làm điều gì đó không đúng hoặc khiến người khác tổn thương.

Khi ấy, việc nhận sai có thể ảnh hưởng đến hình ảnh mà một người muốn giữ về bản thân. Họ sợ bị đánh giá là kém cỏi, yếu thế hoặc mất quyền lực. Đặc biệt, người giữ vị trí cao đôi khi càng khó nói "tôi sai" vì lo ảnh hưởng uy tín.

Theo TS. Hoàng Thị Hải Yến, cần phân biệt tự trọng và sĩ diện. Tự trọng cho phép một người nhìn nhận phần sai của mình và chịu trách nhiệm, trong khi sĩ diện dễ khiến người ta nghĩ rằng nhận sai đồng nghĩa với thua cuộc. "Có thể chúng ta thắng trong một cuộc tranh luận nhưng lại thua trong một mối quan hệ", bà phân tích.

Anh Nguyễn Việt Anh, Phó Giám đốc Công ty TNHH Dịch vụ Thương mại và Vận tải Việt Hải (Hà Nội), nhìn vấn đề từ môi trường doanh nghiệp. Nhân viên có thể ngại nhận lỗi vì sợ bị phê bình, trừ thưởng hoặc ảnh hưởng đánh giá. Người có thâm niên hay giữ vị trí quản lý cũng có thể e ngại việc thừa nhận sai lầm vì lo mất vị thế.

Tuy nhiên, trong doanh nghiệp, nhận lỗi giúp xác định vấn đề và xử lý sớm. Một sai sót có thể xuất phát từ thiếu kinh nghiệm, thiếu thông tin hoặc nguyên nhân chủ quan. Nếu người mắc lỗi che giấu hoặc đẩy trách nhiệm sang người khác, việc khắc phục sẽ khó khăn hơn. Một tập thể tốt không phải là nơi không mắc lỗi, mà là nơi mọi người phát hiện lỗi sớm, dám nhận trách nhiệm và cùng tìm cách khắc phục.

Dạy trẻ biết nói "xin lỗi" 

Trong văn hóa Việt Nam, trẻ em từ nhỏ đã được dạy chào hỏi, cảm ơn và xin lỗi. Đây là những nền tảng quan trọng của văn hóa ứng xử. Nhưng TS. Hoàng Thị Hải Yến cho rằng giáo dục lời xin lỗi cần đi xa hơn việc yêu cầu trẻ nói đúng một câu theo lời người lớn.

Khi trẻ tranh nhau đồ chơi, thay vì chỉ nói "Con xin lỗi bạn đi!", người lớn có thể hỏi: "Con nghĩ bạn cảm thấy thế nào?", "Con đã làm gì khiến bạn buồn?", "Con có thể làm gì để sửa lại?".

Qua đó, trẻ hiểu xin lỗi không chỉ là một câu nói, mà là nhận ra lỗi của mình, hiểu cảm xúc của người khác và biết cách sửa chữa.

Trẻ cũng học cách xin lỗi từ người lớn. Khi cha mẹ biết nói "Bố/mẹ xin lỗi vì lúc nãy đã nóng giận", họ cho con thấy rằng ai cũng có thể mắc lỗi và điều quan trọng là biết chịu trách nhiệm về hành động của mình.

TS. Hoàng Thị Hải Yến nhấn mạnh, xin lỗi không đồng nghĩa với việc người bị tổn thương phải tha thứ ngay lập tức. Xin lỗi là trách nhiệm của người gây tổn thương; tha thứ lại là một quá trình của người bị tổn thương. Giá trị của lời xin lỗi không nằm ở việc một người nói nó bao nhiêu lần, mà ở điều xảy ra sau đó, họ có thay đổi cách ứng xử, sửa điều mình đã gây ra và tránh lặp lại sai lầm hay không.