ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Cơ chế bảo vệ người yếu thế vẫn còn những khoảng trống cần hoàn thiện

Khoảng trống trong bảo vệ người yếu thế

Phát biểu tại tọa đàm "Bảo vệ người yếu thế trong giao dịch bất động sản: Công chứng điện tử - cải cách thủ tục hành chính - khẳng định vai trò của công chứng trong kỷ nguyên dữ liệu số" do Báo Phụ nữ Việt Nam phối hợp với Hiệp hội Công chứng viên Việt Nam tổ chức, bà Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội Thành phố Hải Phòng, cho rằng, hệ thống pháp luật hiện đã tạo nền tảng bảo đảm tính hợp pháp của các giao dịch dân sự, trong đó có giao dịch bất động sản. Tuy nhiên, cơ chế bảo vệ đối với các nhóm yếu thế vẫn còn những khoảng trống, từ cách tiếp cận, quy trình phòng ngừa rủi ro đến khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý và những thách thức đặt ra trong quá trình chuyển đổi số.

Theo bà Nga, một trong những hạn chế là pháp luật vẫn chủ yếu tiếp cận người yếu thế theo nghĩa hẹp. Trên thực tế, còn nhiều trường hợp tuy có đầy đủ năng lực hành vi dân sự nhưng lại không có đủ điều kiện thực tế để hiểu, cân nhắc và tự bảo vệ quyền, lợi ích của mình khi tham gia giao dịch.

Bà cũng cho rằng pháp luật đã quy định nghĩa vụ giải thích và xác minh ý chí tự nguyện của người tham gia giao dịch, song vẫn chưa có quy trình chuyên biệt đối với những trường hợp có dấu hiệu rủi ro.

Theo đó, hiện chưa có quy trình thống nhất về việc người thực hiện công chứng cần trao đổi riêng với người cao tuổi khi họ đi cùng người thân; chưa có bộ tiêu chí để nhận diện các dấu hiệu bị thao túng hoặc cưỡng ép về tinh thần; cũng chưa quy định rõ những trường hợp cần kéo dài thời gian kiểm tra, yêu cầu tư vấn độc lập hoặc áp dụng các biện pháp xác minh bổ sung.

"Trong thực tế có nhiều giao dịch mà giấy tờ là thật, người ký cũng có mặt thật nhưng ý chí lại chưa hoàn toàn tự do. Có trường hợp người cao tuổi được con cháu đưa đi ký văn bản nhưng không thực sự hiểu đó là hợp đồng chuyển nhượng, hợp đồng tặng cho hay giấy ủy quyền định đoạt toàn bộ tài sản của mình. Khi tranh chấp xảy ra, việc chứng minh người đó bị lừa dối, bị chi phối hoặc chưa nhận thức đầy đủ hậu quả pháp lý là rất khó khăn", bà Nga phân tích.

Cũng theo bà Nga, dữ liệu về đất đai, nhà ở, hộ tịch, tình trạng hôn nhân... hiện vẫn còn phân tán, chưa được liên thông đầy đủ. Đây là một trong những khoảng trống ảnh hưởng đến hiệu quả phòng ngừa rủi ro trong các giao dịch.

Bên cạnh đó, khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý trước giao dịch vẫn còn hạn chế. Dù pháp luật đã có quy định về trợ giúp pháp lý, nhưng không phải mọi người cao tuổi, phụ nữ đơn thân hay người khuyết tật đều đương nhiên thuộc diện được trợ giúp miễn phí. Trong khi đó, đây là những nhóm rất cần được tư vấn trước khi quyết định giao dịch những tài sản có giá trị lớn như nhà ở, quyền sử dụng đất.

Chuyển đổi số cần đi cùng cơ chế bảo vệ phù hợp

Đề cập đến quá trình chuyển đổi số, bà Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng công chứng điện tử là xu hướng tất yếu, góp phần cải cách thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho người dân khi thực hiện các giao dịch và nâng cao hiệu quả hoạt động công chứng.

Tuy nhiên, bà cũng lưu ý quá trình số hóa cần được triển khai theo hướng bao trùm, bảo đảm mọi người dân đều có thể tiếp cận thuận lợi.

Theo bà, những người thành thạo công nghệ có thể dễ dàng tiếp cận thông tin và thực hiện các thủ tục trên môi trường số. Tuy nhiên, người cao tuổi, người khuyết tật hoặc người dân ở khu vực còn hạn chế điều kiện tiếp cận công nghệ có thể phải phụ thuộc vào người khác trong việc kiểm tra thông tin và thực hiện các giao dịch. Khi đó, họ cũng khó có thể tự mình kiểm soát hoặc đưa ra quyết định một cách đầy đủ.

"Tôi cho rằng đánh giá công bằng nhất là chúng ta đã có một nền tảng pháp luật khá đầy đủ để bảo đảm tính hợp pháp của các giao dịch. Tuy nhiên, cơ chế bảo vệ phù hợp đối với các nhóm yếu thế vẫn chưa đủ sâu, chưa đồng bộ và chưa chuyển mạnh sang phòng ngừa rủi ro. Đây là vấn đề cần tiếp tục được quan tâm trong quá trình hoàn thiện pháp luật", bà Nga nhấn mạnh.

Theo bà, việc hoàn thiện các quy định pháp luật cần hướng tới bảo vệ tốt hơn những người dễ bị tổn thương trong các giao dịch dân sự, đồng thời bảo đảm không làm phát sinh thêm một dạng bất bình đẳng mới đối với các nhóm yếu thế.

Trao đổi thêm tại tọa đàm, ông Nguyễn Văn Hải, Phó Chủ tịch Hiệp hội Công chứng viên Việt Nam, cũng cho rằng cùng với sự phát triển của công nghệ, khái niệm "người yếu thế" cần được nhìn nhận rộng hơn. Trong môi trường số, ngay cả những người không có kỹ năng công nghệ cũng có thể trở thành đối tượng dễ bị tổn thương nếu thiếu sự hỗ trợ phù hợp.

Ông Hải nhấn mạnh, công nghệ có thể hỗ trợ xử lý các quy trình kỹ thuật và nâng cao hiệu quả giải quyết hồ sơ, nhưng không thể thay thế vai trò của công chứng viên trong việc trực tiếp gặp gỡ, xác minh ý chí tự nguyện, đánh giá năng lực nhận thức cũng như nhận diện các dấu hiệu bị thao túng hoặc cưỡng ép khi tham gia giao dịch. Đây chính là giá trị cốt lõi của hoạt động công chứng trong việc bảo đảm an toàn pháp lý cho người dân.