Diễn đàn tháng 10: Đằng sau lời nói dối của con

Con không muốn kể với cha mẹ

Một người mẹ tham gia khảo sát kể: "Khi con trai lớn của tôi học lớp 4, cháu không muốn đi học thêm nên tôi thường dạy cháu ở nhà mỗi tối". Một lần, trước bài kiểm tra môn Khoa học, hai mẹ con đã chuẩn bị rất kỹ, "học thuộc bài như cháo chảy", thậm chí còn diễn cảnh lớp học làm bài kiểm tra và con trai đều vượt qua mọi câu hỏi tình huống khó. Hôm sau, hai mẹ con rất tự tin, vui vẻ đến lớp. Con cũng kể với mẹ rằng mình làm bài rất tốt.

Thế nhưng, khi nhận kết quả, con trai chị bị trừ điểm vì đánh dấu nhầm một ô trả lời. "Không động viên, an ủi con, lúc thằng bé tủi thân khóc, tôi lại phân tích về việc không được chủ quan khi làm bài, càng học thuộc càng cần kiểm tra kỹ. Con trai không phản ứng gì nhưng tối về chỉ ăn nửa bát cơm", người mẹ nhớ lại. Chị chia sẻ thêm: "Những lần sau nhận điểm kiểm tra nào không vừa ý, con đều không muốn nói ngay với mẹ".

Một lỗi nhỏ trong bài kiểm tra đã qua, nhưng phản ứng của người mẹ hôm ấy dường như vẫn để lại dấu ấn trong cách cậu bé chia sẻ kết quả học tập. Từ câu chuyện này, điều đáng suy ngẫm không chỉ là trẻ có dám nhận lỗi hay nói thật, mà còn là cách người lớn đón nhận những điều không như mong đợi ở con, bởi chính những phản ứng ấy có thể ảnh hưởng đến sự sẵn lòng nói thật, chia sẻ của trẻ.

Những lời nói dối bắt đầu từ người lớn

Khảo sát nhanh của Diễn đàn tháng 10 "Tự trọng giữa những lối tắt", với chủ đề "Con học cách nói thật từ cách người lớn sống", ghi nhận 120 câu trả lời.

Đáng chú ý, 97 người (80,8%) cho biết đã từng nói hoặc chứng kiến người lớn có lời nói thiếu trung thực hoặc khuyến khích cách ứng xử không đúng trước mặt trẻ em.

Trong những tình huống được khảo sát, phổ biến nhất là người lớn dặn trẻ nói bố mẹ không có nhà dù thực tế đang ở nhà. Những trường hợp khác gồm bảo trẻ lấy lý do bị ốm để nghỉ học, khuyến khích làm điều không đúng vì nghĩ rằng không ai biết, hoặc nhận lỗi cho xong chuyện dù chưa rõ đúng sai.

Những lời nói ấy có thể xuất hiện trong các tình huống rất đời thường. Người lớn muốn tránh một cuộc gặp, tìm cách giải quyết nhanh một việc phiền phức hoặc đơn giản nghĩ rằng nói khác đi một chút cũng không gây hậu quả gì.

Tuy nhiên, điều đáng suy ngẫm nằm ở sự khác biệt giữa điều người lớn dạy và điều trẻ được chứng kiến. Một đứa trẻ có thể được nhắc phải nói thật nhưng cũng chính đứa trẻ ấy lại được yêu cầu nói điều không đúng trong một hoàn cảnh khác. Điều này đặt ra vấn đề về tính nhất quán trong giáo dục.

Sự nhất quán ấy còn thể hiện ở cách người lớn phản ứng khi trẻ mắc lỗi. Trong khảo sát, 44,2% người tham gia lựa chọn phương án người lớn thường lắng nghe, ghi nhận sự trung thực rồi cùng trẻ tìm cách khắc phục lỗi sai. Tuy nhiên, 33,3% cho biết phản ứng thường gặp là tức giận, quát mắng hoặc trách phạt trẻ ngay. Những phản ứng khác được ghi nhận gồm tỏ ra thất vọng, so sánh trẻ với người khác hoặc tìm cách bao che cho lỗi sai.

Đằng sau những lựa chọn ấy là hai cách ứng xử khác nhau khi trẻ thừa nhận điều mình làm chưa đúng. Một bên tạo cơ hội để trẻ giải thích và sửa chữa; bên còn lại có thể khiến việc nhận lỗi trở thành trải nghiệm đáng sợ.

Một người mẹ tham gia khảo sát kể rằng chị từng tức giận, mắng con khi phát hiện con nói dối mà chưa tìm hiểu nguyên nhân. Chỉ khi câu chuyện phía sau được làm rõ, chị mới cảm thấy hối hận vì những lời nói có thể khiến con tổn thương. Từ trải nghiệm ấy, chị cố gắng thay đổi cách ứng xử, không mắng con ngay khi phát hiện điều bất thường mà chọn tìm hiểu cặn kẽ sự việc và dành thời gian trò chuyện nghiêm túc với con. Điều người mẹ hướng tới là hiểu rõ chuyện gì đã xảy ra trước khi đưa ra lời trách mắng hay yêu cầu con sửa sai.

Điểm số và nỗi sợ làm bố mẹ thất vọng

Áp lực thành tích cũng là vấn đề nổi bật trong kết quả khảo sát. Có 77,5% người tham gia đồng ý hoặc hoàn toàn đồng ý với nhận định rằng, áp lực thành tích ở nhà trường và kỳ vọng quá cao của cha mẹ có thể khiến trẻ dễ lựa chọn cách ứng xử thiếu trung thực trong học tập.

Ở câu hỏi về điều đang được coi trọng khi đánh giá học sinh, gần 60% người tham gia cho rằng môi trường giáo dục chủ yếu coi trọng điểm số, thành tích hoặc vẫn thiên về thành tích dù sự trung thực được đề cao.

Những kết quả này phản ánh mối băn khoăn của người tham gia khảo sát về vị trí của điểm số trong quá trình giáo dục trẻ. Khi kết quả học tập trở thành điều được chú ý nhiều nhất, trẻ có thể chịu áp lực không chỉ từ bài kiểm tra mà còn từ cách người lớn đón nhận kết quả.

Một phụ huynh tham gia khảo sát chia sẻ rằng chỉ biết con bị điểm kém sau khi hỏi giáo viên, bởi trước đó đứa trẻ đã giấu gia đình. Thay vì chỉ trách mắng, chị trò chuyện để con hiểu rằng điểm thấp là điều cần nhìn nhận và cố gắng cải thiện ở những lần sau.

Một người mẹ khác nhớ lại câu hỏi của con khi được đón từ trường về: "Con kể với mẹ chuyện này mẹ có mắng con không?". Chị trả lời: "Mẹ còn xem đó là chuyện gì", rồi con mới kể mình bị điểm kém. Người mẹ giải thích rằng nếu bài kiểm tra vượt quá khả năng thì mẹ không mắng, bởi con chưa làm được. Còn nếu bài nằm trong khả năng nhưng con làm chưa đúng, chị muốn con tự nhìn lại để biết mình cần rút ra bài học gì.

Với một số trẻ, nói ra sự thật về điểm số không đơn thuần là thông báo kết quả học tập mà còn đi kèm sự lo lắng về phản ứng của cha mẹ. Bài kiểm tra chưa đạt vẫn cần được xem xét nghiêm túc, song trẻ cũng cần có cơ hội giải thích khó khăn, nhìn nhận thiếu sót và tìm cách tiến bộ.

Để con đủ can đảm nói thật

Trong những câu chuyện được chia sẻ qua khảo sát, có một người mẹ kể về cách chị xử lý khi con trai vi phạm trong giờ Tin học.

Hôm ấy, trong tiết thực hành, con trai chị cùng một số bạn lén mở trò chơi điện tử và bị giáo viên phát hiện. Giáo viên chủ nhiệm sau đó nhắn tin riêng cho phụ huynh, đề nghị nhắc nhở con. Khi con đi học về, dù đã biết chuyện, người mẹ vẫn hỏi như thường lệ rằng hôm nay ở trường có điều gì vui hoặc buồn. Đây vốn là câu hỏi chị hay dành cho con sau mỗi ngày học.

Cậu bé đã tự nhận lỗi vi phạm trong giờ Tin học. Người mẹ chỉ ra việc con làm chưa đúng và nhắc nhở con không được tái phạm. Tuy nhiên, chị cũng không coi một lời xin lỗi là đủ để khép lại sự việc.

Tối hôm đó, sau bữa cơm, chị cho con xuống công viên trước nhà nhặt sạch rác ở một góc. Chị giải thích với con: "Mẹ cho con làm một điều tốt để bù cho một điều xấu". Người mẹ cho biết mình lựa chọn hoạt động ấy thay cho việc đánh con mấy roi, với mong muốn con hiểu và ghi nhớ lỗi lầm.

Trung thực không đồng nghĩa với việc trẻ được bỏ qua mọi lỗi lầm. Điều quan trọng là trẻ hiểu rằng nói thật không khiến mình mất đi cơ hội được lắng nghe, giải thích và sửa chữa.

Với người lớn, điều đó cũng đòi hỏi sự nhất quán. Không thể chỉ yêu cầu con thành thật khi mắc lỗi trong khi bản thân lại dễ dàng viện cớ, nói khác sự thật hoặc thất hứa trước mặt con.