Diễn đàn tháng 10: Khi những "lối tắt" trở nên quen thuộc, điều gì giữ chúng ta sống trung thực?

Khi "ai cũng làm thế" trở thành lời biện minh

Một người vượt đèn đỏ khi thấy đường vắng, một sinh viên nhìn bài bạn trong giờ kiểm tra hay một thông tin chưa được kiểm chứng vẫn được chia sẻ trên mạng xã hội để thu hút sự chú ý… Những câu chuyện tưởng như nhỏ nhặt ấy lại xuất hiện khá nhiều trong những câu trả lời của người tham gia khảo sát nhanh Gian dối có đang trở thành một "lối tắt"? do Báo Phụ nữ Việt Nam thực hiện.

Khảo sát ghi nhận 308 người tham gia thuộc ba nhóm tuổi từ 18 đến 30, từ 31 đến 45 và trên 45 tuổi. Trong đó, nhóm 18 - 30 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất, với 57,8%. Sinh viên và người đang đi làm là hai nhóm tham gia đông nhất.

Những câu trả lời cho thấy, các "lối tắt" được người tham gia bắt gặp trong nhiều tình huống đời thường, từ chia sẻ thông tin sai sự thật trên mạng xã hội, vi phạm giao thông đến gian lận thi cử, làm đẹp báo cáo hay nhận thành tích của người khác.

Đáng chú ý, đăng hoặc chia sẻ thông tin sai sự thật để thu hút lượt xem, tương tác và vượt đèn đỏ, đi ngược chiều khi nghĩ rằng không có người kiểm tra là hai hành vi được người tham gia lựa chọn nhiều nhất, với tỷ lệ lần lượt là 60,4% và 58,8%.

Điều đáng suy nghĩ là những hành vi ấy có thể dần trở nên quen mắt. Khi được hỏi về suy nghĩ "gian dối một chút cũng không sao, miễn đạt được mục đích", 76,9% người tham gia đánh giá suy nghĩ này từ khá phổ biến trở lên trong môi trường xung quanh mình. Đây là cảm nhận của nhóm người trả lời khảo sát, song cũng đặt ra câu hỏi về cách chúng ta nhìn nhận những việc sai khi bắt gặp chúng thường xuyên.

Trong phần chia sẻ câu chuyện thực tế, có sinh viên kể rằng từng chứng kiến bạn học sử dụng tài liệu trong giờ kiểm tra. Khi bị phát hiện, người này giải thích rằng nhiều bạn khác cũng làm như vậy, chỉ có mình không may bị bắt. Ban đầu, một số bạn trong lớp còn bênh vực vì cho rằng đó chỉ là bài kiểm tra nhỏ. Sau đó, giáo viên đã nhắc nhở và trừ điểm bài kiểm tra.

Một sinh viên khác chia sẻ cảm giác hoài nghi chính mình khi chứng kiến những người quay cóp, sử dụng điện thoại trong giờ thi lại đạt kết quả tốt, thậm chí cao hơn những người tự làm bài. Điều khiến bạn trẻ ấy băn khoăn dường như không dừng ở chuyện điểm số mà ở sự công bằng đối với những người đã cố gắng bằng năng lực của mình.

Ngoài trường học, câu chuyện tương tự cũng xuất hiện trên đường phố. Có người tham gia khảo sát kể về những người vượt đèn đỏ khi đường vắng hoặc đi theo khi thấy người phía trước vượt đèn. Một người khác nhắc đến việc vứt rác không đúng nơi quy định, khi bị nhắc nhở lại viện lý do những người khác cũng làm như vậy.

Điểm chung trong những câu chuyện ấy là cách một hành vi sai được giải thích bằng thói quen của số đông. Khi nhiều người cùng làm, người ta có thể cảm thấy việc mình làm bớt sai hơn, thậm chí cho rằng bản thân chẳng có lý do gì phải khác mọi người.

Giữa lợi ích trước mắt và nguyên tắc của bản thân

Điều gì khiến một người chấp nhận gian dối để đạt mục đích nhanh hơn? Trong số các nguyên nhân được người tham gia khảo sát lựa chọn, đứng đầu là suy nghĩ thấy nhiều người cũng làm nên mình làm cũng không sao, với 76 người. Tiếp đến là quan niệm đó chỉ là việc nhỏ, không gây hậu quả đáng kể (69 người) và áp lực điểm số, thành tích hoặc KPI (67 người). Mong muốn đạt kết quả nhanh, tiết kiệm thời gian, công sức hay tâm lý khó bị phát hiện cũng được nhắc đến.

Đằng sau những lựa chọn ấy là những cách tự lý giải khác nhau. Có người chịu sức ép về kết quả, có người muốn đi nhanh hơn, cũng có người dễ dàng bỏ qua một việc sai vì cho rằng hậu quả chẳng đáng kể. Khi những suy nghĩ ấy xuất hiện cùng lúc với một lợi ích hấp dẫn, việc giữ nguyên tắc có thể trở thành một lựa chọn khó khăn.

Điều này cũng được thể hiện khá rõ qua một tình huống giả định trong khảo sát: Nếu có một "lối tắt" mang lại lợi ích lớn và tin rằng không ai phát hiện, 50,3% người tham gia khẳng định sẽ không lựa chọn vì biết đó là việc không đúng. Đây là phương án nhận được nhiều lựa chọn nhất.

Tuy nhiên, phía sau con số ấy vẫn là những câu trả lời đáng suy ngẫm. Có người cân nhắc tùy theo lợi ích và hậu quả, có người thừa nhận rất phân vân và có thể vẫn làm. Thậm chí, một số người sẵn sàng lựa chọn "lối tắt" nếu chắc chắn không bị phát hiện.

Những câu trả lời cho thấy, ranh giới giữa lợi ích và nguyên tắc không phải lúc nào cũng dễ dàng giữ được. Dù biết điều gì là đúng, con người vẫn có thể do dự khi đứng trước cơ hội có lợi cho mình. Ở chiều ngược lại, lựa chọn từ chối "lối tắt" cho thấy việc làm đúng có thể xuất phát từ chính ý thức của mỗi người, ngay cả khi không có ai giám sát.

Điều gì khiến chúng ta vẫn chọn làm đúng?

Nếu lợi ích trước mắt có thể khiến con người phân vân, điều gì giúp họ vẫn lựa chọn làm đúng khi không ai biết hoặc giám sát? Câu trả lời được nhiều người lựa chọn nhất trong khảo sát là lòng tự trọng và nguyên tắc của bản thân, chiếm 46,8%.

Bên cạnh đó, người tham gia còn nhắc đến ý thức về hậu quả đối với người khác, cảm giác day dứt khi làm sai, sự giáo dục từ gia đình, nhà trường và thói quen tôn trọng những chuẩn mực chung.

Đằng sau những lựa chọn ấy là nhiều cách nghĩ khác nhau về sự trung thực. Có người muốn giữ sự tôn trọng dành cho chính mình, có người nghĩ đến những ảnh hưởng đối với người khác. Cũng có người làm đúng bởi những điều đã được dạy dỗ, dần trở thành thói quen trong cuộc sống hằng ngày.

Một chia sẻ trong khảo sát gợi ra câu chuyện rất gần gũi với nhiều gia đình. Người phụ nữ kể rằng sau một ngày làm việc từ sáng đến tối, chị thường không muốn nghe điện thoại khi trở về nhà. Mỗi lần chuông reo, cậu con trai 7 tuổi lại hào hứng mang điện thoại đến cho mẹ. Có cuộc gọi chị nghe, có cuộc gọi chị tắt chuông. Khi con giục nghe máy, chị nói với con rằng hãy coi như mẹ đang đi đường nên không thể nghe điện thoại.

Đó có thể chỉ là lời nói tránh trong lúc mệt mỏi nhưng cũng đặt ra câu hỏi về cách người lớn ứng xử với sự thật trước mặt con trẻ. Đứa trẻ sẽ hiểu thế nào về sự trung thực khi những lời nói không đúng thực tế đôi khi lại xuất hiện ngay trong sinh hoạt gia đình?

Câu chuyện khác của một nữ sinh kể rằng, từng được bạn bè rủ chuẩn bị tài liệu để sử dụng trong giờ kiểm tra. Cô gái trẻ đã từ chối vì tin vào khả năng của bản thân. Theo lời kể, những người mang tài liệu vào phòng thi sau đó bị phát hiện và đánh dấu bài.

Câu chuyện nhỏ ấy cho thấy, lựa chọn làm đúng đôi khi bắt đầu từ việc dám khác với những người xung quanh. Khi bạn bè cùng lựa chọn một cách làm dễ dàng hơn, việc kiên trì với năng lực và nguyên tắc của nữ sinh ấy cũng cần đến sự tự tin.

Tuy nhiên, những chia sẻ về sự bất công trong thi cử cũng gợi ra khía cạnh khác. Nếu người gian lận vẫn đạt kết quả tốt, còn người trung thực phải chịu thiệt thòi, liệu chỉ kêu gọi mỗi cá nhân giữ lòng tự trọng đã đủ?

Từ những câu trả lời của 308 người tham gia khảo sát, chưa thể đưa ra kết luận về mức độ gian dối trong xã hội nhưng những băn khoăn, trải nghiệm và lựa chọn được chia sẻ đã mở ra nhiều câu hỏi đáng suy ngẫm.

Bởi trong cuộc sống, không phải lúc nào cũng có người nhắc nhở, kiểm tra hay đánh giá việc chúng ta làm. Sẽ có những lúc một lựa chọn sai mang lại lợi ích trước mắt, trong khi làm đúng đồng nghĩa với việc phải chờ đợi lâu hơn, cố gắng nhiều hơn hoặc chấp nhận thiệt thòi. Và có lẽ, lòng tự trọng được thể hiện rõ nhất trong chính những khoảnh khắc ấy, khi mỗi người tự quyết định mình sẽ làm gì, dù chẳng có ai đang nhìn thấy.