Diễn đàn tháng 10: Sợ bị phát hiện hay sợ trở thành người không tử tế?

Từ điểm số gian dối đến thói quen chọn "lối tắt"

Nỗi sợ bị phát hiện thay vì sợ trở thành người không tử tế không tự nhiên xuất hiện ở người trưởng thành, mà được dung dưỡng từ những hành vi chọn lối tắt ngay trong môi trường gia đình và học đường.

Theo phân tích của TS Vũ Thu Hương (Trung tâm Cá siêu quậy), câu chuyện quay cóp trong thi cử chính là một phép thử đầu đời cho bản lĩnh của trẻ. Quay cóp là lối tắt nhanh nhất để sở hữu bảng điểm đẹp mà không cần mất công thức khuya học bài hay tra cứu tài liệu. Ở ranh giới đó, đứa trẻ có lòng tự trọng sẽ tự thấy xấu hổ với chính mình mà dừng lại. Ngược lại, đứa trẻ chỉ sợ bị thầy cô bắt quả tang sẽ tiếp tục tái diễn vì cái lợi trước mắt.

Đau lòng hơn, thói quen đi "lối tắt" của con trẻ đôi khi lại bắt nguồn từ chính sự gian dối của người lớn. Không ít người mẹ vì áp lực thành tích của con, khi thấy con gặp khó khăn trong học tập hay bị thầy cô phản ánh, thay vì kiên nhẫn rèn cho con tính tự giác - một hành trình tốn nhiều thời gian và công sức - lại chọn giải pháp đẩy con đi "học thêm" cấp tập. Học thêm trở thành lối tắt dùng tiền mua lấy sự an tâm và kết quả đẹp ngắn hạn, giúp cha mẹ né tránh trách nhiệm giáo dục trực tiếp.

Chưa dừng lại ở đó, sự "tiền hậu bất nhất" của phụ huynh - khi ở nhà dạy con phải trung thực nhưng ra đường lại vượt đèn đỏ, coi thường các môn học phụ hay dạy con gian lận để đạt điểm cao - đã truyền đi một thông điệp mâu thuẫn. Đứa trẻ nhận ra rằng người lớn chỉ quan tâm đến kết quả và việc làm sao để không bị phát hiện, chứ không thực sự coi trọng sự tử tế hay lòng trung thực.

Nối dài gian dối nơi công sở và cái giá phải trả

Khi những đứa trẻ lớn lên trong tư duy "miễn là không bị bắt", thói quen chọn lối tắt sẽ nhanh chóng biến tướng thành những hành vi gian dối tinh vi nơi công sở. Từ góc nhìn của một nhà tuyển dụng và quản trị nhân sự, bà Phan Thị Hạ (CEO Công ty cổ phần JobUp, Nhà sáng lập The HR Company) đã phác họa bức tranh thực tế về những vết nứt phẩm giá của người trẻ khi bước vào thị trường lao động.

Để có được một tấm vé vào các tập đoàn lớn với mức lương mơ ước, không ít ứng viên trẻ sẵn sàng "fake hồ sơ". Có những người từng nhảy việc liên tục và chỉ làm vỏn vẹn 3 tháng ở công ty cũ, nhưng vì sợ nhà tuyển dụng đánh giá tiêu cực, họ chọn lối tắt bằng cách cố tình xóa bỏ thông tin tháng, chỉ ghi số năm làm việc để che đậy. Có những người thản nhiên tô vẽ nên những thành tựu "ảo" lộng lẫy trong CV để đánh lừa doanh nghiệp.

Sự thiếu trung thực ấy tiếp tục lây lan vào quá trình vận hành công việc. Vì áp lực chỉ tiêu KPI và những khoản thưởng lớn, không ít nhân viên kinh doanh sẵn sàng làm giả hồ sơ khách hàng, nói sai sự thật về công dụng sản phẩm hoặc cố tình giấu đi những điểm bất lợi để ép khách chốt hợp đồng. Những người làm marketing thổi phồng quá mức giá trị thực tế. Những người làm tuyển dụng cố tình tô hồng môi trường làm việc, giấu đi chuyện làm thêm giờ không lương chỉ để sớm hoàn thành chỉ tiêu tuyển người cho xong chuyện.

Nhưng những lối tắt dựa trên sự dối lừa chắc chắn không bao giờ bền vững. Khi các nhà tuyển dụng thực hiện nghiệp vụ thẩm định, liên hệ lại với công ty cũ để xác minh, sự thật trần trụi bị bóc tách. Cái giá phải trả không chỉ là một quyết định sa thải hay sự quay lưng từ thị trường lao động, mà đau đớn hơn là cảm giác bàng hoàng khi nhận ra bản thân đã tự đánh mất đi phẩm giá và sự tử tế ban sơ.

Sức mạnh của chiếc "camera nội tâm"

Trái ngược với những người trượt dài trong gian dối, vẫn có những cá nhân kiên quyết nói "không" khi đứng trước cơ hội làm sai để chuộc lợi. Lòng tự trọng chẳng phải điều gì cao xa. Nó hiện hữu ngay ở khả năng tự làm chủ bản thân và dũng cảm nhận lỗi khi có sai sót.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, bà Phan Thị Hạ cho rằng, lòng tự trọng thể hiện rõ nhất qua tinh thần trách nhiệm và sự tôn trọng cam kết. Một người tự trọng không im lặng trễ hẹn rồi đổ thừa cho kẹt xe ngày mưa bão. Họ luôn chủ động báo trước ngay khi nhận ra mình không thể đúng giờ. Đáng quý hơn, khi trót phạm sai lầm, họ tuyệt đối không tìm cách giấu giếm hay né tránh, mà dũng cảm đối diện để dọn dẹp hậu quả và đưa ra giải pháp khắc phục.

Người có lòng tự trọng luôn cảm thấy bất an trước những thành quả không đến từ nỗ lực thực sự. Họ biết một điểm số quay cóp, một hồ sơ làm giả hay một khoản thưởng có được nhờ gian dối chỉ mang lại sự dễ chịu ngắn hạn, nhưng lại để lại vết thương dài lâu trong tâm hồn. Bởi thế, họ chọn đi chậm mà chắc, tích lũy từng bước để đêm về thanh thản và luôn tự tin ngẩng cao đầu.