Diễn đàn tháng 10: Đừng để người trung thực phải đơn độc

Cái giá của một lần lên tiếng

Một người tham gia khảo sát nhanh của Báo Phụ nữ Việt Nam kể lại câu chuyện đồng nghiệp từng phát hiện hồ sơ thanh toán có khoản chi cao hơn so với chứng từ thực tế. Dù nhận thấy sự bất hợp lý, người này vẫn do dự khi báo cáo bởi người phụ trách hồ sơ có thâm niên và ảnh hưởng trong tập thể. "Cuối cùng, đồng nghiệp vẫn phản ánh sự việc với cấp quản lý, nhưng sau đó bị một số người tỏ thái độ không hài lòng, thậm chí gây khó dễ suốt thời gian công tác sau đó", người tham gia khảo sát chia sẻ.

Lời kể không đề cập kết quả xử lý hồ sơ hay những khó khăn cụ thể mà người đồng nghiệp phải trải qua. Tuy nhiên, phản ứng của những người xung quanh gợi ra vấn đề đáng suy nghĩ. Người lựa chọn lên tiếng có thể phải đối diện với những hệ lụy trong quan hệ đồng nghiệp và công việc.

Trong môi trường làm việc, nói thật đôi khi đồng nghĩa với việc phải đối diện những phản ứng không dễ chịu. Người phát hiện sai phạm có thể băn khoăn liệu phản ánh của mình có được xem xét công bằng và bản thân có gặp bất lợi vì đã lên tiếng.

Những lo ngại ấy càng đáng quan tâm khi kết quả khảo sát cho thấy phần lớn người tham gia từng trực tiếp trải qua hoặc chứng kiến người khác chịu thiệt thòi vì nói thật, từ chối làm điều sai tại nơi làm việc.

Đằng sau mỗi lựa chọn lên tiếng hay im lặng là những cân nhắc đời thường. Người lao động cần giữ công việc, duy trì quan hệ đồng nghiệp, bảo đảm thu nhập và sự ổn định gia đình. Bởi vậy, ngay cả khi nhận ra việc làm chưa đúng, quyết định phản ánh cũng có thể trở thành thử thách.

Một người tham gia khảo sát bày tỏ sự trăn trở khi cho rằng trong thực tế, người quá trung thực đôi khi bị nhìn nhận là dại dột, ngốc nghếch, dễ bị bắt nạt hoặc lợi dụng. Dẫu vậy, người này vẫn mong sự trung thực được nhân rộng, trở thành nét đẹp trong văn hóa công sở. Quan điểm ấy cho thấy một nghịch lý, đó là trung thực vốn là phẩm chất được đề cao nhưng người thực hành phẩm chất ấy đôi khi lại lo mình sẽ chịu bất lợi.

Vấn đề vì thế không dừng ở việc mỗi người có đủ can đảm nói thật hay không. Điều quan trọng còn là môi trường xung quanh sẽ đón nhận sự thật ấy như thế nào.

Khi im lặng trở thành lựa chọn dễ dàng hơn

Thêm phát hiện đáng chú ý từ khảo sát tuần cuối của Diễn đàn tháng 10 là nguyên nhân được nhiều người lựa chọn nhất khi lý giải vì sao người lao động ngại lên tiếng trước hành vi gian dối, sai phạm tại nơi làm việc: Cho rằng lên tiếng cũng không giải quyết được vấn đề.

Tâm lý này khác với nỗi sợ bị trả đũa, chèn ép hay mất việc. Nếu nỗi sợ bị trả đũa khiến người lao động lo cho quyền lợi bản thân, thì suy nghĩ phản ánh cũng chẳng thay đổi được gì đặt ra câu hỏi về niềm tin vào cách tiếp nhận, giải quyết sự việc.

Khi cho rằng ý kiến khó được lắng nghe, người lao động có thể không còn muốn lên tiếng dù nhận thấy điều bất hợp lý. Sự im lặng ấy chưa hẳn xuất phát từ thái độ thờ ơ với cái sai mà có thể đến từ cảm giác tiếng nói của mình không đủ sức tạo ra thay đổi.

Bên cạnh đó, những lo ngại về việc thiếu kênh phản ánh an toàn, không được bảo đảm giữ kín danh tính, bị đồng nghiệp đánh giá là người mách lẻo hoặc gây mất đoàn kết cũng xuất hiện trong các câu trả lời khảo sát. Dù khác nhau về biểu hiện, những lý do này đều liên quan đến hậu quả mà người lao động lo phải gánh chịu sau khi nói thật.

Trong một tập thể, mỗi người có vị trí và mức độ ảnh hưởng khác nhau. Khi phát hiện sai sót liên quan đến người có thâm niên, uy tín hoặc giữ vị trí quản lý, việc góp ý hay phản ánh dễ trở thành chuyện khó xử.

Câu chuyện về khoản chi bất thường trong hồ sơ thanh toán cho thấy sự do dự xuất hiện ngay từ trước khi người lao động quyết định báo cáo. Đáng chú ý hơn là những phản ứng sau đó, khi người phản ánh phải đối diện với thái độ không hài lòng và sự gây khó dễ từ một số người.

Nếu một phản ánh được tiếp nhận nhưng người phản ánh phải tự xoay xở trước những áp lực tiếp theo, việc khuyến khích nói thật sẽ khó tạo được niềm tin bền vững.

Ngược lại, khi người lao động tin rằng ý kiến được xem xét khách quan, thông tin cá nhân được bảo vệ và hành vi gây khó dễ được xử lý phù hợp, họ sẽ có thêm cơ sở để lựa chọn cách ứng xử trung thực.

Đó cũng là lý do những giải pháp được người tham gia khảo sát lựa chọn tập trung nhiều vào việc xây dựng kênh phản ánh an toàn, bảo vệ thông tin người phản ánh, xử lý hành vi trù dập và nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu.

Để sự trung thực có chỗ dựa

Trong những câu chuyện gửi về khảo sát, có một chia sẻ mang màu sắc tích cực từ chính môi trường làm việc. Người tham gia này cho biết, cơ quan họ có thùng thư góp ý, nơi mọi người có thể gửi ý kiến, phản ánh, kiến nghị đến lãnh đạo cơ quan, phòng ban, công đoàn hoặc Ban nữ công mà không cần ghi tên. "Vì vậy mọi người đều tham gia nhiệt tình, không cảm thấy áp lực nào", người này chia sẻ.

Câu chuyện không đề cập các ý kiến đã được giải quyết ra sao nhưng cho thấy một cách làm được người tham gia đánh giá tích cực. Khi không phải công khai danh tính, người lao động cảm thấy thoải mái hơn trong việc bày tỏ ý kiến. Một thùng thư góp ý tuy đơn giản nhưng có thể giúp mọi người bớt lo ngại về những phản ứng trực tiếp.

Tuy nhiên, sự an toàn cần được bảo đảm xuyên suốt quá trình tiếp nhận, xem xét và giải quyết phản ánh. Kênh góp ý sẽ có ý nghĩa hơn khi người gửi tin tưởng thông tin được giữ kín và nội dung được xử lý nghiêm túc. Đây cũng là mong muốn được nhắc đến trong các ý kiến tự luận. "Cần có kênh an toàn để người lao động được lên tiếng và phải có người giải quyết triệt để", một người tham gia khảo sát đề xuất.

Ý kiến khác nhấn mạnh việc bảo đảm bí mật thông tin và danh tính cho người phản ánh. Đồng thời, người đứng đầu và tập thể lãnh đạo cần xây dựng môi trường làm việc minh bạch, công bằng, cởi mở, tôn trọng và bảo đảm quyền lợi của người lao động. Vai trò của người quản lý cũng được nhấn mạnh trong một ý kiến: "Người quản lý phải là người có đạo đức, làm việc theo pháp luật và thực thi mọi việc trên tinh thần tôn trọng sự thật, bảo vệ cái đúng. Sẵn sàng nhận sai và sửa đổi nếu có sai sót. Như vậy thì cả tập thể mới vững mạnh được".

Điều đáng chú ý trong chia sẻ này là yêu cầu người lãnh đạo phải sẵn sàng nhận sai và sửa sai, bên cạnh trách nhiệm bảo vệ người nói thật. Khi người đứng đầu thẳng thắn thừa nhận thiếu sót, việc góp ý, chỉ ra điều chưa đúng sẽ có cơ hội được nhìn nhận như một phần cần thiết của công việc, thay vì gây căng thẳng trong tập thể.

Môi trường chính trực cũng cần sự công bằng trong đánh giá con người. Người dám bảo vệ điều đúng cần được ghi nhận phù hợp, những hành vi trù dập, trả đũa người phản ánh sai phạm cần được xem xét, xử lý. Sự trung thực phải được coi trọng trong công việc hằng ngày, thay vì chỉ xuất hiện trong những lời kêu gọi.

Kết quả khảo sát cho thấy, sự đồng thuận của toàn bộ người tham gia đối với nhận định rằng lòng dũng cảm của cá nhân cần đi cùng cơ chế pháp lý và sự bảo vệ từ cộng đồng. Dù chỉ phản ánh ý kiến của nhóm người tham gia khảo sát, kết quả ấy vẫn gửi đi thông điệp rõ ràng về mong muốn có chỗ dựa cho người lựa chọn nói thật.

Khép lại Diễn đàn tháng 10 "Tự trọng giữa những lối tắt", câu chuyện về sự trung thực trở lại với lựa chọn tưởng như đơn giản: Có dám nói ra điều mình biết là đúng, ngay cả khi điều đó có thể khiến bản thân gặp bất lợi?