Diễn đàn tháng 10: Khi người trẻ chưa có gì trong tay, tự trọng nằm ở đâu?

Tôi cũng xin góp ý kiến của mình với diễn đàn về khía cạnh khi người trẻ chưa có gì trong tay thì tự trọng nằm ở đâu? Người trẻ khi mới bước vào đời có thể chưa có thành tựu hay vị thế, nhưng không vì thế mà đánh mất giá trị của mình. Giữa áp lực khẳng định bản thân và những lựa chọn trước mắt, lòng tự trọng chính là giới hạn cần được gìn giữ.

Không có vị thế không có nghĩa là không có giá trị

Người trẻ khi mới bước vào đời thường mang theo nhiều kỳ vọng: khẳng định năng lực, được công nhận và tìm kiếm vị trí trong xã hội. Tuy nhiên, có khát vọng không đồng nghĩa với việc đã có đủ kinh nghiệm, thành tựu hay tiềm lực tài chính. Khoảng cách giữa điều mong muốn và thực tế đôi khi trở thành áp lực vô hình, khiến họ hoài nghi giá trị của bản thân.

Khi chưa có thành tựu để chứng minh, người trẻ dễ lấy sự công nhận từ bên ngoài làm thước đo cho bản thân. Một lời đánh giá thấp hay việc chứng kiến bạn bè tiến xa hơn có thể tạo ra tâm lý tự ti, nóng vội, thậm chí thôi thúc họ chứng minh mình bằng mọi giá. Trong khi đó, điều cần thiết ở giai đoạn đầu sự nghiệp không phải là nhanh chóng vượt lên người khác mà là từng bước tích lũy năng lực, kinh nghiệm và tìm ra hướng đi phù hợp.

Tìm kiếm cơ hội, xây dựng quan hệ hay học hỏi từ người đi trước đều là những cách chính đáng để phát triển. Điều đáng lưu tâm là khi mong muốn được công nhận lấn át nguyên tắc cá nhân, người trẻ có thể đánh đổi nhiều hơn những gì nhận lại.

Thành tựu cần thời gian để tạo dựng, còn phẩm giá không phải phần thưởng chỉ dành cho người thành công. Người trẻ có thể thừa nhận giới hạn, chấp nhận thất bại và tiếp tục hoàn thiện bản thân mà không vì thế phủ nhận giá trị của mình.

Tự trọng là nhận thức được giá trị và giới hạn của mình

Với người trẻ, tự trọng không có nghĩa là luôn cho mình đúng hay tin rằng bản thân giỏi hơn người khác. Đó là khả năng nhìn nhận đúng năng lực, thành thật với thiếu sót và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Người có lòng tự trọng vẫn có thể mắc sai lầm, thất bại hoặc cần sự giúp đỡ. Điều quan trọng là họ có dám thừa nhận, sửa chữa sai lầm thay vì né tránh trách nhiệm hay biện minh cho những hành vi đi ngược nguyên tắc.

Tự trọng cũng không đồng nghĩa với tự ái hay cố chấp. Nếu tự ái khiến một người dễ phản ứng khi cảm thấy bị tổn thương, tự trọng đòi hỏi họ đủ tỉnh táo để phân biệt giữa lời góp ý cần tiếp thu và hành vi xâm phạm phẩm giá. Người có lòng tự trọng không cần thắng trong mọi cuộc tranh luận. Họ có thể lắng nghe, thay đổi quan điểm và thừa nhận mình chưa đúng mà không đánh mất những nguyên tắc cốt lõi.

Bản lĩnh không nằm ở việc luôn tỏ ra cứng rắn, mà ở khả năng phân biệt điều có thể thỏa hiệp với điều không nên đánh đổi. Biết điều gì là đúng mới chỉ là khởi đầu; khó khăn thực sự nằm ở việc vẫn giữ được nguyên tắc khi làm như vậy có thể khiến ta mất đi một cơ hội đang rất cần.

Đừng vì muốn được công nhận mà đánh đổi giá trị của mình

Mong muốn có thành tích, thu nhập tốt và cơ hội phát triển là điều chính đáng. Người trẻ không cần từ bỏ tham vọng để sống tử tế, nhưng cần phân biệt giữa nỗ lực đạt mục tiêu và bất chấp mọi cách để đạt mục tiêu ấy.

Ranh giới này đôi khi bị vượt qua từ những lựa chọn tưởng chừng nhỏ: sao chép bài làm để có điểm cao, nhận công lao của người khác để được đánh giá tốt hơn hay cung cấp thông tin sai lệch nhằm giành lấy cơ hội.

Khi kết quả trở thành ưu tiên tuyệt đối, sự thiếu trung thực dễ được biện minh bằng suy nghĩ rằng ai cũng làm như vậy hoặc miễn đạt được mục đích thì cách thức không còn quan trọng. Nhưng thành tích không phản ánh đúng năng lực chỉ tạo ra sự công nhận bề ngoài, đồng thời khiến người đạt được nó có nguy cơ phải tiếp tục che giấu những thiếu hụt của mình.

Người Việt có câu tục ngữ "Đói cho sạch, rách cho thơm", nhắc nhở con người giữ gìn phẩm giá ngay cả trong hoàn cảnh khó khăn. Với người trẻ, xuất phát điểm thấp hay thiếu kinh nghiệm không phải điều đáng xấu hổ. Điều đáng suy ngẫm là khi những khó khăn ấy trở thành lý do để từ bỏ nguyên tắc.

Dẫu vậy, giữ lòng tự trọng không phải lúc nào cũng đem lại lợi ích trước mắt. Người từ chối gian lận có thể nhận kết quả thấp hơn; người không chấp nhận một thỏa thuận thiếu minh bạch có thể bỏ lỡ cơ hội đã chờ đợi từ lâu. Sống đúng không bảo đảm một người luôn chiến thắng, nhưng thành công cũng không chỉ được đo bằng tốc độ đạt mục tiêu hay những lời tán thưởng nhận được.

Để không bị cuốn vào những "lối tắt", người trẻ cần xây dựng niềm tin dựa trên năng lực thực chất thay vì sự công nhận tức thời. Họ có thể bắt đầu từ vị trí thấp, chấp nhận tiến chậm, thừa nhận những điều chưa biết và kiên trì hoàn thiện bản thân. 

Khi hiểu rằng giá trị bản thân không phụ thuộc hoàn toàn vào thành tích trước mắt, người trẻ sẽ có thêm bản lĩnh để theo đuổi mục tiêu mà không phải đánh đổi sự trung thực. Tuy nhiên, cũng không công bằng nếu chỉ yêu cầu họ đủ bản lĩnh giữ nguyên tắc, trong khi môi trường xung quanh vẫn dung túng cho sự thiếu trung thực và khiến người làm đúng chịu thiệt thòi.

Lòng tự trọng không nên là gánh nặng người trẻ phải tự gánh

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: "Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người". Sự trưởng thành của mỗi cá nhân không chỉ đến từ nỗ lực tự thân mà còn được bồi đắp bởi giáo dục và những giá trị họ tiếp nhận trong cuộc sống. 

Nuôi dưỡng lòng tự trọng vì thế không thể chỉ dừng ở việc khuyên người trẻ sống tử tế, mà còn đòi hỏi gia đình, nhà trường và nơi làm việc tạo dựng môi trường để sự trung thực được ghi nhận, những lựa chọn đúng đắn được bảo vệ.

Trong nhà trường, điều đó bắt đầu từ việc đánh giá công bằng, ghi nhận nỗ lực thực chất và xử lý sai phạm minh bạch. Tại nơi làm việc, sự rõ ràng về nhiệm vụ, quyền lợi và tiêu chí đánh giá giúp người trẻ có cơ sở bảo vệ đóng góp của mình. Khi hành vi thiếu trung thực không mặc nhiên được dung túng, họ sẽ ít phải đứng trước lựa chọn giữa giữ nguyên tắc và bảo vệ cơ hội của bản thân.

Một môi trường tốt không loại bỏ mọi áp lực hay cạnh tranh, mà bảo đảm sự công bằng không bị hy sinh nhân danh thành tích. Lòng tự trọng không thay thế năng lực, cũng không miễn trừ trách nhiệm cá nhân. 

Khi mới bước vào đời, người trẻ có thể chưa có nhiều thành tựu, chưa đủ kinh nghiệm hay chưa tìm được vị trí mong muốn. Họ có quyền thất bại, học lại từ đầu và cần thêm thời gian để trưởng thành. Nhưng những điều ấy không làm mất đi giá trị của họ, cũng không tước bỏ trách nhiệm đối với những lựa chọn của bản thân.

Người trẻ không cần đợi đến khi có vị thế mới học cách tôn trọng chính mình. Bởi trước khi được xã hội công nhận, họ đã phải lựa chọn mình sẽ trở thành người như thế nào.