Diễn đàn tháng 11: Đừng để tiếng kêu cứu bị chìm sau cánh cửa mỗi gia đình

Khi người phụ nữ không còn nơi để nương tựa

Chị L.T.H. (51 tuổi) tỉnh Điên Biên đã có nhiều năm sống trong cảnh bạo lực gia đình. Chồng chị thường xuyên uống rượu, chửi bới, đánh đập, thậm chí công khai đưa người phụ nữ khác về chung sống. Dù gia đình và tổ hòa giải đã nhiều lần can thiệp, tình trạng bạo lực vẫn không chấm dứt. Chị tiếp tục phải chịu đựng những tổn thương cả về thể chất lẫn tinh thần.

Đỉnh điểm là lần gần đây nhất, chị bị chồng đánh gây thương tích vùng đầu. Trong trạng thái hoảng loạn, không có nơi nương tựa, đã được nhân viên công tác xã hội tại cộng đồng kết nối đến Ngôi nhà Ánh Dương. Sau biến cố, chị dần ổn định tâm lý, nhận thức rõ hơn quyền được bảo vệ của bản thân và chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần thiết.

Sau thời gian được hỗ trợ, khi trở về cộng đồng, chị H. dần ổn định tâm lý, hiểu rõ hơn quyền của mình và chủ động tìm kiếm sự trợ giúp khi cần thiết. Quan trọng hơn, chị không còn phải đơn độc đối diện với những tổn thương từng kéo dài nhiều năm.

Câu chuyện của chị H. cho thấy, không phải cứ có sự can thiệp của gia đình hay tổ hòa giải là bạo lực sẽ chấm dứt. Nếu chỉ dừng lại ở việc khuyên nhủ, hòa giải mà không đánh giá mức độ nguy hiểm, không có phương án bảo vệ an toàn, nạn nhân vẫn có thể tiếp tục bị tổn thương.

Điều đáng suy nghĩ là trước khi xảy ra vụ việc nghiêm trọng, những dấu hiệu cảnh báo đã xuất hiện trong thời gian dài như người chồng thường xuyên uống rượu, chửi bới, đánh đập; những lần can thiệp không có chuyển biến. Nhưng sự chịu đựng của người phụ nữ và quan niệm chuyện gia đình nên tự giải quyết đã khiến nguy cơ không được ngăn chặn triệt để.

Những dấu hiệu nhỏ không thể xem là chuyện riêng

Ở những địa bàn vùng cao, công tác phát hiện bạo lực gia đình có những khó khăn riêng. Khoảng cách địa lý, điều kiện đi lại, rào cản ngôn ngữ, phong tục tập quán và tâm lý e ngại chuyện riêng tư khiến nhiều phụ nữ chưa sẵn sàng chia sẻ những gì đang diễn ra trong gia đình.

Từ thực tiễn công tác tại địa phương, chị Lèo Thị Đẹm, Chủ tịch Hội LHPN xã Ngọc Chiến, tỉnh Sơn La, cho biết, phát hiện sớm bạo lực gia đình là nhiệm vụ không dễ dàng bởi nhiều chị em còn tư tưởng cam chịu, sợ ảnh hưởng đến danh dự gia đình, sợ bị chồng và người thân trách móc. Thậm chí, có người coi việc bị chồng đánh mắng là chuyện riêng, không muốn người ngoài biết.

Vì vậy, cán bộ Hội không thể chỉ ngồi chờ nạn nhân tìm đến phản ánh mà phải chủ động nắm bắt tình hình từ cơ sở. Phương châm được Hội chú trọng là "đi từng ngõ, gõ từng nhà, lắng nghe từng hội viên", thông qua các buổi sinh hoạt chi hội, thăm hỏi gia đình, hoạt động cộng đồng và những cuộc trò chuyện thường ngày.

Theo chị Đẹm, những biểu hiện cần được quan tâm không chỉ là thương tích trên cơ thể mà còn có thể là sự thay đổi trong tâm lý và sinh hoạt. Một phụ nữ trước đây năng động, thường xuyên tham gia hoạt động Hội nhưng đột nhiên thu mình, ít giao tiếp, thường xuyên lo âu, buồn bã hoặc tỏ ra sợ hãi khi nhắc đến chồng, người thân cũng là những dấu hiệu cần được lưu tâm.

Đáng chú ý, có những trường hợp phụ nữ bị kiểm soát tiền bạc, điện thoại, các mối quan hệ, không được tự do đi lại hoặc phải xin phép chồng mỗi khi tham gia hoạt động cộng đồng. Những hành vi ấy đôi khi bị xem nhẹ vì không để lại thương tích, nhưng lại có thể là biểu hiện của bạo lực tinh thần, bạo lực kinh tế và sự kiểm soát kéo dài.

Với trẻ em, dấu hiệu cảnh báo có thể là sợ hãi khi về nhà, thường xuyên nghỉ học, học tập sa sút, ít giao tiếp, có thương tích không rõ nguyên nhân hoặc thay đổi bất thường về hành vi. Những đứa trẻ thường xuyên chứng kiến cảnh bố mẹ cãi vã, đánh nhau cũng chịu những tổn thương tâm lý cần được quan tâm, bảo vệ.

"Muốn phát hiện được bạo lực gia đình từ sớm thì cán bộ Hội phải thực sự gần dân, hiểu dân, biết lắng nghe và quan tâm đến những điều nhỏ nhất trong cuộc sống của phụ nữ", chị Đẹm chia sẻ.

Điều quan trọng là tạo được niềm tin để phụ nữ dám nói ra những điều họ từng cố giấu kín. Khi tiếp cận, cán bộ Hội cần lựa chọn thời gian, địa điểm phù hợp, trò chuyện riêng tư, lắng nghe bằng thái độ cảm thông, không chất vấn hay phán xét. Không thể trách móc một người phụ nữ vì sao bị bạo lực mà không tố giác, cũng không nên gây áp lực buộc họ phải đưa ra quyết định khi chưa sẵn sàng.

Theo chị Đẹm, với những trường hợp chưa có nguy cơ khẩn cấp, cán bộ Hội cần kiên trì đồng hành, tư vấn và kết nối với các dịch vụ trợ giúp pháp lý, y tế, tâm lý phù hợp. Nếu nạn nhân bị đe dọa trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe, phải ưu tiên phương án bảo vệ an toàn, phối hợp với công an và chính quyền địa phương để can thiệp kịp thời.

Đặc biệt, việc giữ bí mật thông tin là yêu cầu quan trọng. Nếu câu chuyện của nạn nhân bị đưa ra bàn tán trong cộng đồng hoặc bị tiết lộ cho người gây bạo lực, nguy cơ họ tiếp tục bị đe dọa, trả thù có thể gia tăng.

Mỗi người gần dân là một mắt xích bảo vệ phụ nữ, trẻ em

Từ thực tế ở Ngọc Chiến, chị Lèo Thị Đẹm cho rằng, phòng, chống bạo lực gia đình không thể là nhiệm vụ riêng của Hội Phụ nữ. Đây phải là trách nhiệm chung của chính quyền, công an, các ban, ngành, đoàn thể, trưởng bản, bí thư chi bộ, người có uy tín và từng thành viên trong cộng đồng.

Thông qua mạng lưới cán bộ Hội cơ sở, chi hội trưởng phụ nữ, tổ hòa giải và các buổi sinh hoạt cộng đồng, Hội có thêm điều kiện nắm bắt hoàn cảnh từng gia đình, phát hiện những mâu thuẫn và nguy cơ phát sinh bạo lực. Khi có thông tin, cán bộ Hội chủ động phối hợp với các lực lượng chức năng để xác minh, hỗ trợ và bảo vệ nạn nhân theo đúng chức năng, nhiệm vụ.

Tuy nhiên, để mạng lưới này hoạt động hiệu quả, những người trực tiếp tiếp xúc với người dân cần được trang bị kiến thức và kỹ năng nhận diện bạo lực, cách tiếp cận nạn nhân, đánh giá nguy cơ và kết nối dịch vụ hỗ trợ. Không phải ai phát hiện một vụ việc cũng biết cách xử lý; nếu thiếu kỹ năng, việc can thiệp thiếu thận trọng có thể khiến nạn nhân gặp thêm nguy hiểm.

Chị Đẹm cũng đề xuất cần xây dựng cơ chế phối hợp rõ ràng giữa các lực lượng, xác định đầu mối tiếp nhận thông tin, trách nhiệm xác minh, hỗ trợ và bảo vệ nạn nhân. Người phát hiện, cung cấp thông tin cần được hướng dẫn cách xử lý an toàn, tránh để lộ danh tính hoặc khiến người bị bạo lực phải đối diện với sự trả thù.

Đối với địa bàn vùng cao, việc tuyên truyền cần phù hợp với ngôn ngữ, phong tục và điều kiện tiếp cận thông tin của người dân. Bên cạnh đó, cần có kinh phí, địa chỉ tin cậy tại cộng đồng và các dịch vụ tư vấn tâm lý, pháp lý, y tế để phụ nữ có thể tìm đến khi cần thiết.

Một điểm đáng chú ý là vai trò của trưởng bản, người có uy tín và chi hội trưởng phụ nữ. Đây là những người gần dân, hiểu hoàn cảnh từng gia đình, có khả năng nhận ra những thay đổi bất thường trong đời sống cộng đồng. Nếu được tập huấn và có cơ chế phối hợp phù hợp, họ có thể trở thành lực lượng quan trọng trong phát hiện nguy cơ từ sớm.

Tuy nhiên, phát hiện không đồng nghĩa với tự ý can thiệp hoặc đưa chuyện riêng của gia đình ra cộng đồng. Mỗi thông tin cần được tiếp nhận thận trọng, bảo mật và chuyển đến đúng người có trách nhiệm. Đặc biệt, không nên mặc nhiên chọn hòa giải khi có dấu hiệu bạo lực nghiêm trọng hoặc khi việc đối thoại có thể khiến nạn nhân gặp nguy hiểm.

Thực tế cho thấy, một người phụ nữ có thể mất nhiều năm mới đủ can đảm tìm kiếm sự giúp đỡ. Vì thế, sự đồng hành của cán bộ Hội, người thân và cộng đồng không nên chỉ xuất hiện sau khi đã xảy ra thương tích. Đó phải là sự quan tâm thường xuyên, bắt đầu từ những thay đổi nhỏ nhất trong cuộc sống của mỗi người.

"Mỗi cán bộ Hội, chi hội trưởng, trưởng bản và người có uy tín cần trở thành một địa chỉ tin cậy để phụ nữ, trẻ em có thể tìm đến khi cần giúp đỡ", chị Lèo Thị Đẹm nhấn mạnh.