Doanh nghiệp Việt cần gì để chinh phục thị trường EFTA?

Ưu đãi thuế quan mở cửa thị trường

Sau 14 năm đàm phán với 21 phiên chính thức, Việt Nam và 4 nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA) gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein đã chính thức ký kết Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA) ngày 18/10 vừa qua. Hiệp định được kỳ vọng tạo thêm động lực cho hoạt động thương mại, đầu tư và kết nối chuỗi cung ứng giữa Việt Nam với khu vực châu Âu.

Mức độ tự do hóa thuế quan có sự khác biệt giữa các thành viên. Thụy Sĩ và Liechtenstein cam kết xóa bỏ khoảng 85% tổng số dòng thuế, trong đó tỷ lệ đối với hàng nông nghiệp khoảng 40%. Na Uy cam kết xóa bỏ hơn 90,7% số dòng thuế, tỷ lệ đối với hàng nông nghiệp là 53%; Iceland có mức cam kết cao hơn, với hơn 94% tổng số dòng thuế và 74% đối với hàng nông nghiệp.

Theo bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại (Bộ Tài chính), những cam kết này tạo điều kiện đáng kể để hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường EFTA. Ở chiều ngược lại, Việt Nam cũng cam kết tự do hóa hơn 86% số dòng thuế nhập khẩu từ EFTA vào cuối lộ trình, tương ứng hơn 99% kim ngạch nhập khẩu. Lộ trình cắt giảm được thiết kế từ 3 đến 15 năm tùy nhóm hàng, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận máy móc, thiết bị, dược phẩm và công nghệ từ các nước thành viên.

Tuy nhiên, cơ hội từ VEFTA cần được nhìn nhận trong tương quan với quy mô thương mại hiện tại. Năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và EFTA đạt khoảng 1,92 tỷ USD (hơn 49 ngàn tỷ đồng), tăng gần 29% so với năm trước. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam đạt khoảng 405 triệu USD (hơn 10 ngàn tỷ đồng), còn nhập khẩu đạt khoảng 1,52 tỷ USD.

Quy mô xuất khẩu còn khá khiêm tốn cho thấy dư địa phát triển thương mại với khu vực này vẫn còn lớn. Nhưng để mở rộng thị phần, doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào lợi thế giá bán sau khi thuế quan được cắt giảm. Các nước EFTA có thu nhập bình quân đầu người cao, người tiêu dùng chú trọng chất lượng, tính bền vững và trách nhiệm của nhà cung cấp. Đây vừa là cơ hội cho những doanh nghiệp có sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn, vừa là phép thử đối với năng lực sản xuất và quản trị của doanh nghiệp Việt Nam.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), EFTA là thị trường có sức mua và yêu cầu cao về chất lượng, uy tín cũng như trách nhiệm của nhà cung cấp. Việc đáp ứng được các tiêu chuẩn tại những thị trường như Thụy Sĩ, Na Uy không chỉ giúp doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng sở tại mà còn có thể tạo lợi thế khi mở rộng sang các thị trường khó tính khác.

Như vậy, giá trị của VEFTA không chỉ nằm ở khả năng giảm thuế nhập khẩu mà còn ở cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam nâng cấp sản phẩm, cải thiện tiêu chuẩn sản xuất và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc tế.

Rào cản lớn không nằm ở thuế suất

Từ thực tiễn thực thi các hiệp định thương mại tự do trước đây, một vấn đề đáng lưu ý là mức thuế ưu đãi không đồng nghĩa mọi doanh nghiệp đều có thể hưởng lợi. Khả năng tận dụng ưu đãi còn phụ thuộc vào việc đáp ứng quy tắc xuất xứ, chuẩn bị chứng từ và tổ chức được chuỗi cung ứng phù hợp.

Khảo sát của VCCI về thực thi Hiệp định EVFTA cho thấy khoảng 1/3 doanh nghiệp chưa tận dụng được ưu đãi thuế quan do không đáp ứng yêu cầu về quy tắc xuất xứ. Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn gặp khó khăn trong tiếp cận thông tin, chuẩn bị chứng từ chứng nhận xuất xứ. Một số trường hợp, mức thuế tối huệ quốc (MFN - mức thuế nhập khẩu ưu đãi) hiện hành thấp hơn mức thuế ưu đãi theo Hiệp định nên chưa tạo động lực rõ rệt để doanh nghiệp thực hiện thủ tục hưởng ưu đãi.

Với VEFTA, nếu không chủ động rà soát nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất và hồ sơ xuất xứ từ sớm, doanh nghiệp có thể đứng trước tình huống hàng hóa đủ sức cạnh tranh về giá nhưng không đủ điều kiện hưởng thuế suất ưu đãi.

Ông Đậu Anh Tuấn lưu ý doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ biểu thuế và cam kết riêng của từng nước EFTA, bởi không thể áp dụng một cách hiểu chung cho cả bốn thị trường. Trong đó, Thụy Sĩ và Liechtenstein có biểu thuế chung. Đặc biệt, quy tắc xuất xứ với cơ chế cộng gộp nguyên liệu phi nông nghiệp từ ASEAN và EU có thể tạo thêm lựa chọn về nguồn cung, nhưng doanh nghiệp phải nắm rõ các điều kiện cụ thể để tổ chức sản xuất phù hợp.

Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa đối với những ngành hàng sử dụng nhiều nguyên liệu nhập khẩu như dệt may, da giày và một số ngành chế biến. Nếu nguồn nguyên liệu không đáp ứng điều kiện xuất xứ, doanh nghiệp có thể không được hưởng ưu đãi dù sản phẩm được sản xuất tại Việt Nam. Vì vậy, việc đa dạng hóa nguồn cung, tăng khả năng truy xuất và kiểm soát hồ sơ nguyên liệu cần được xem là một phần trong chiến lược xuất khẩu, thay vì chỉ là khâu hoàn thiện thủ tục khi có đơn hàng.

Bên cạnh xuất xứ, các tiêu chuẩn ngoài thuế quan cũng tạo sức ép không nhỏ. Người tiêu dùng và đối tác tại EFTA quan tâm đến chất lượng sản phẩm, an toàn, môi trường, điều kiện lao động và trách nhiệm xã hội. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải kiểm soát toàn bộ quá trình sản xuất, từ nguyên liệu đầu vào đến thành phẩm, thay vì chỉ tập trung vào giá bán và sản lượng.

Với những doanh nghiệp quy mô nhỏ, hạn chế về vốn, công nghệ và nhân lực, chi phí đáp ứng các tiêu chuẩn này có thể trở thành rào cản đáng kể. Nếu thiếu thông tin về thị trường, không tìm được đối tác phân phối hoặc chưa xây dựng được thương hiệu, lợi thế thuế quan cũng khó chuyển hóa thành doanh thu và thị phần thực tế.

Nâng cao năng lực sản xuất để giữ lợi thế dài hạn

Để khai thác VEFTA, yêu cầu đặt ra không chỉ là tìm kiếm thêm đơn hàng xuất khẩu mà còn là điều chỉnh cách thức tổ chức sản xuất và quản trị doanh nghiệp. Việc chuẩn bị cần bắt đầu từ khâu rà soát danh mục sản phẩm, nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất đến khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ và các tiêu chuẩn kỹ thuật của từng thị trường.

Doanh nghiệp cũng cần chủ động tìm hiểu biểu thuế, lộ trình cắt giảm và điều kiện hưởng ưu đãi tại từng nước thành viên. Việc xác định đúng thị trường, nhóm sản phẩm có lợi thế và yêu cầu nhập khẩu cụ thể sẽ giúp doanh nghiệp tránh tình trạng đầu tư dàn trải nhưng không đáp ứng được nhu cầu thực tế.

Ở góc độ chính sách, Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Nghị định ban hành biểu thuế nhập khẩu ưu đãi đặc biệt của Việt Nam để thực hiện VEFTA. Theo định hướng dự thảo, hàng hóa nhập khẩu muốn được hưởng thuế suất ưu đãi đặc biệt phải thuộc biểu thuế, được nhập khẩu từ các nước thành viên EFTA và đáp ứng quy định về xuất xứ, vận chuyển trực tiếp, chứng từ chứng nhận xuất xứ. Đối với hàng hóa xuất khẩu, doanh nghiệp cũng cần chuẩn bị đầy đủ hồ sơ để chứng minh đáp ứng quy tắc xuất xứ theo quy định.

Cùng với việc hoàn thiện chính sách, khả năng tiếp cận thông tin, tư vấn và hỗ trợ doanh nghiệp cũng có ý nghĩa quan trọng. VCCI cho biết sẽ tiếp tục cung cấp thông tin, tổ chức đối thoại, kết nối doanh nghiệp với cơ quan quản lý và đối tác, đồng thời tổng hợp kiến nghị nhằm tháo gỡ vướng mắc trong quá trình thực thi Hiệp định.

Về phía doanh nghiệp, cần nhìn nhận VEFTA không đơn thuần là cơ hội giảm chi phí xuất khẩu trong ngắn hạn. Việc đáp ứng tiêu chuẩn cao của EFTA có thể thúc đẩy quá trình đổi mới công nghệ, nâng chất lượng quản trị, minh bạch chuỗi cung ứng và cải thiện trách nhiệm môi trường, xã hội. Đây là những yếu tố ngày càng quan trọng đối với khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Ưu đãi thuế quan có thể mở cánh cửa vào thị trường, nhưng để đứng vững và mở rộng thị phần, doanh nghiệp phải chứng minh được chất lượng, nguồn gốc và độ tin cậy của sản phẩm. Vì vậy, thước đo hiệu quả của VEFTA không chỉ là số dòng thuế được đưa về 0%, mà còn là mức độ doanh nghiệp Việt Nam tận dụng được cơ hội để nâng cấp năng lực sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.