Đưa sáng tạo vào nhịp sống đô thị
Du khách trải nghiệm không gian sáng tạo tại 45 Tràng Tiền, Hà Nội
Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 mở ra những cách tiếp cận mới với di sản và không gian công cộng qua các công trình kiến trúc, không gian nghệ thuật. Thách thức đặt ra là làm sao để những sáng tạo ấy không dừng lại sau lễ hội, mà tiếp tục hiện diện trong đời sống đô thị.
Ở mùa Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, công chúng có cơ hội bước vào những không gian vốn ít được tiếp cận, khám phá các công trình kiến trúc dưới góc nhìn mới và trải nghiệm những hình thức sáng tạo khác biệt. Từ Bắc Bộ Phủ, Tháp nước Hàng Đậu đến mái chợ Đồng Xuân, những địa điểm quen thuộc được làm mới bằng các hoạt động nghệ thuật, trưng bày và tương tác cộng đồng.

Tác phẩm nghệ thuật do giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn thực hiện, được trưng bày tại không gian chợ Đồng Xuân
Đây là cách làm đáng ghi nhận, bởi lễ hội không chỉ đưa nghệ thuật đến gần công chúng mà còn gợi mở những khả năng sử dụng mới đối với các công trình, không gian vốn đã quen thuộc trong đời sống đô thị. Tuy nhiên, khi quy mô và sức hút của sự kiện ngày càng mở rộng, vấn đề đặt ra không chỉ là làm thế nào để tạo nên những điểm đến hấp dẫn, mà còn ở khả năng duy trì các không gian ấy sau khi lễ hội kết thúc.
Câu chuyện tại chợ Đồng Xuân cho thấy hành trình từ một ý tưởng sáng tạo đến việc hình thành không gian phục vụ cộng đồng lâu dài còn gặp không ít trở ngại.
Qua quá trình nghiên cứu, khảo sát, các kiến trúc sư nhận thấy khu vực mái chợ có tiềm năng trở thành không gian cộng đồng, nơi tổ chức triển lãm, hoạt động văn hóa, kết nối nghệ sĩ, người làm nghề thủ công và tiểu thương. Đây cũng là hướng mở rộng giá trị sử dụng của một công trình vốn chủ yếu phục vụ hoạt động thương mại.
KTS Nguyễn Hồng Quang cho biết, một trong những điểm nhấn của chương trình là pavilion trên mái chợ Đồng Xuân. Nhóm kiến trúc sư đã dành khoảng một năm tìm hiểu hiện trạng, trao đổi với các bên liên quan và đề xuất phương án cải tạo. Mục tiêu không chỉ là tạo thêm một địa điểm tham quan mà còn hình thành không gian có khả năng đóng góp giá trị kinh tế, văn hóa cho chợ Đồng Xuân và những người đang gắn bó với nơi này.
Tuy nhiên, phương án xây dựng không gian cộng đồng lâu dài chưa thể triển khai trong thời điểm diễn ra lễ hội do còn phải thực hiện các thủ tục, xin phép cơ quan có thẩm quyền. Những hạng mục được đưa lên mái chợ trong dịp này chủ yếu phục vụ hoạt động trải nghiệm tạm thời, sau lễ hội, phần lớn sắp đặt sẽ được tháo dỡ.
Thực tế này cho thấy, dù đã có quá trình nghiên cứu, nhận diện tiềm năng và đề xuất phương án cụ thể, việc chuyển một không gian vốn phục vụ thương mại thành nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng vẫn cần nhiều điều kiện để hiện thực hóa. Những yêu cầu về quy hoạch, an toàn công trình, quản lý và thủ tục pháp lý là cần thiết, nhưng cũng cần có cách tiếp cận phù hợp để các ý tưởng sáng tạo có cơ hội được thử nghiệm và phát triển.
Ở một hướng tiếp cận khác, công trình kiến trúc pavilion Mây tại công viên được KTS Nông Hải Yến (HF Vietnam Architecture & Design) định hướng là điểm nhấn trong lễ hội, nơi cộng đồng gặp gỡ, trao đổi, thử nghiệm và biểu đạt các ý tưởng sáng tạo.

KTS Nông Hải Yến (HF Vietnam Architecture & Design)
Theo KTS Nông Hải Yến, để công trình thực sự trở thành không gian sáng tạo của người dân, cần có cơ chế quản lý linh hoạt, tạo điều kiện cho cộng đồng chủ động tổ chức các hoạt động.
Người dân không chỉ đến tham quan một công trình đẹp mà cần có cơ hội sử dụng, tương tác và tham gia tạo ra những giá trị mới từ chính không gian ấy.
Một tín hiệu tích cực là pavilion Mây dự kiến được thành phố giữ lại trong khuôn khổ dự án Mầm - nghiên cứu mô hình công viên sáng tạo cho Hà Nội. Nhóm thực hiện mong muốn duy trì công trình ít nhất 2 năm để người dân có thời gian trải nghiệm, thụ hưởng và dần hình thành sự gắn bó với không gian nghệ thuật. Với kết cấu hiện tại, công trình có thể được giữ lại lâu hơn, tùy theo yêu cầu của thành phố và Ban Quản lý công viên.
Cách làm này mở ra khả năng phát huy giá trị công trình sau lễ hội, đồng thời hạn chế lãng phí nguồn lực đầu tư. Từ ý tưởng cải tạo mái chợ, nhóm kiến trúc sư còn đề xuất những hoạt động cụ thể để không gian này có thể gắn với đời sống thường nhật.
Tuy nhiên, duy trì một công trình mới chỉ là điều kiện ban đầu. Để không gian ấy thực sự có sức sống, cần có hoạt động thường xuyên, cách thức quản lý phù hợp và sự tham gia của người dân. Một công trình dù có hình thức ấn tượng cũng khó trở thành không gian công cộng đúng nghĩa nếu người dân chỉ có thể đến ngắm nhìn, chụp ảnh rồi rời đi.
Cần cơ chế để những ý tưởng được tiếp nối
Từ mái chợ Đồng Xuân đến pavilion Mây, có thể thấy việc hình thành một không gian sáng tạo không dừng lại ở khâu thiết kế hay xây dựng công trình. Đằng sau mỗi ý tưởng là những vấn đề cần được giải quyết về quản lý, kinh phí vận hành, phương án khai thác, quy định sử dụng và sự phối hợp giữa các bên liên quan.

KTS Nguyễn Công Hiệp
Tại chợ Đồng Xuân, ý tưởng biến mái chợ thành điểm sinh hoạt văn hóa cộng đồng không chỉ dừng ở việc cải tạo kiến trúc. KTS Nguyễn Công Hiệp, nhà sáng lập Thư viện Kiến trúc Nghệ thuật CA' Library, cùng các cộng sự đã xây dựng nhiều nội dung trải nghiệm như đọc sách, giới thiệu sản phẩm thiết kế, trưng bày tư liệu lịch sử, tổ chức âm nhạc và chiếu phim cộng đồng. Các hoạt động được tính toán để không ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của tiểu thương.
Cách tiếp cận này cho thấy không gian sáng tạo không nhất thiết phải tách khỏi đời sống thường nhật hay trở thành địa điểm dành riêng cho khách tham quan. Ngược lại, nó có thể bắt đầu từ chính nhu cầu của những người đang sử dụng không gian, qua đó làm phong phú đời sống văn hóa và bổ sung giá trị cho hoạt động thương mại.


Không gian trên mái của chợ Đồng Xuân đã trở thành nơi trải nghiệm
Tuy nhiên, để những ý tưởng như vậy có thể đi vào thực tế, không thể chỉ dựa vào nhiệt huyết của kiến trúc sư hay nguồn lực tài trợ cho một mùa lễ hội. Cần xác định rõ đơn vị chịu trách nhiệm quản lý, nguồn kinh phí vận hành, quyền tham gia của cộng đồng và những hoạt động có thể được tổ chức thường xuyên. Đây cũng là những yếu tố quyết định một không gian sáng tạo có thể duy trì lâu dài hay chỉ dừng lại ở một thử nghiệm ngắn hạn.
Cùng với đó, cách đánh giá hiệu quả của các không gian sáng tạo cũng cần được nhìn nhận rộng hơn. Số lượng công trình được dựng lên, lượng khách tham quan hay sức hút trong những ngày đầu chỉ phản ánh một phần thành công của sự kiện. Giá trị lâu dài còn nằm ở khả năng phục vụ cộng đồng, mức độ người dân tham gia và việc không gian ấy có tiếp tục được sử dụng sau khi lễ hội kết thúc hay không.

Một không gian sáng tạo của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026
Khi người dân có cơ hội tiếp cận, tổ chức hoạt động và đóng góp ý tưởng, không gian công cộng mới có điều kiện được làm mới từ chính nhu cầu thực tế. Việc thường xuyên tiếp xúc với nghệ thuật, kiến trúc và các hoạt động văn hóa cũng góp phần hình thành thói quen thưởng thức, nâng cao cảm nhận thẩm mỹ và chất lượng đời sống đô thị. Những giá trị này không thể có được chỉ sau một lần tham quan hay vài tuần trải nghiệm lễ hội, mà cần được bồi đắp qua thời gian.
Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội có thể mở ra những cách nhìn mới về di sản, kiến trúc và không gian công cộng. Nhưng giá trị của những thử nghiệm ấy không nằm ở vài ngày hội sôi động, mà ở những gì còn lại khi lễ hội kết thúc. Khi người dân tiếp tục tới, trải nghiệm và gắn bó với những không gian ấy, sáng tạo mới thực sự bén rễ, trở thành một phần sức sống của đô thị và trở thành nguồn lực góp phần làm giàu đời sống đô thị.