Đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh

Chính phủ vừa ban hành Nghị quyết số 299/NQ-CP ngày 29/9/2026, sửa đổi, bổ sung một số nội dung tại Nghị quyết số 30/NQ-CP về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết tiếp tục cụ thể hóa quan điểm coi văn hóa là nguồn lực nội sinh, động lực quan trọng của phát triển đất nước, đồng thời đặt ra yêu cầu chuyển từ nhận thức sang hành động, cải thiện môi trường văn hóa, thúc đẩy sáng tạo và phát triển công nghiệp văn hóa.

Từ nền tảng tinh thần đến nguồn lực phát triển

PGS.TS. Nguyễn Viết Chức, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội, cho rằng trước đây, văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội. Tuy nhiên, thực tiễn gần 40 năm Đổi mới cho thấy văn hóa cần trở thành nền tảng vững chắc cho phát triển. Nghị quyết 80 nhấn mạnh vai trò của văn hóa và con người như một sức mạnh nội sinh quan trọng.

Việc xác định văn hóa là "trụ cột" và "hệ điều tiết" cho phát triển nhanh, bền vững thể hiện bước tiến trong nhận thức. Cùng với kinh tế, chính trị và xã hội, văn hóa được đặt trong tổng thể các trụ cột phát triển đất nước.

Theo PGS.TS. Nguyễn Viết Chức, điểm đột phá của Nghị quyết 80 còn nằm ở việc cụ thể hóa vai trò của văn hóa bằng những mục tiêu có thể đo lường, tạo cơ sở cho quá trình triển khai, kiểm tra và đánh giá.

Một trong những mục tiêu đáng chú ý là phát triển công nghiệp văn hóa, hướng tới xây dựng các thương hiệu quốc gia có tầm quốc tế. Lĩnh vực này không chỉ đáp ứng nhu cầu tinh thần mà còn tạo ra giá trị kinh tế, đóng góp vào tăng trưởng. Mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP đòi hỏi phải có chiến lược cụ thể, thay vì triển khai theo phong trào.

Cùng với đó là nhiệm vụ số hóa di sản. Theo PGS.TS. Nguyễn Viết Chức, cần ưu tiên số hóa các di sản quốc gia đặc biệt, tiến tới toàn bộ hệ thống di sản. Đây vừa là giải pháp bảo tồn, vừa giúp công chúng tiếp cận di sản thuận lợi hơn, nhất là thế hệ trẻ và công chúng quốc tế.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng của phát triển văn hóa không phải là thành tích hay những con số, mà là phát triển con người và mang lại hạnh phúc cho Nhân dân. Vì vậy, sự nghiệp văn hóa cần có sự tham gia của toàn dân, huy động sức mạnh xã hội trong xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Để Nghị quyết đi vào đời sống, điều quan trọng là phải nói đi đôi với làm. Theo ông Nguyễn Viết Chức, các định hướng cần được cụ thể hóa thành hành động thiết thực, thay vì chỉ dừng trên văn bản. Những văn kiện ngắn gọn, dễ hiểu, dễ thực hiện, cùng các chỉ tiêu rõ ràng, sẽ giúp các cấp triển khai thống nhất, hạn chế tình trạng làm hình thức.

Bảo tồn, sáng tạo và hình thành những giá trị mới

Từ thực tiễn hoạt động tại một thiết chế văn hóa, ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, kỳ vọng Nghị quyết 80 sẽ tạo chuyển biến trong đời sống xã hội, từ nếp nghĩ, cách sống, cách ứng xử đến ý thức bảo tồn các giá trị truyền thống.

Theo ông, cần hình thành những không gian văn hóa, sản phẩm sáng tạo mới và cải thiện môi trường văn hóa. Qua đó, văn hóa có thể trở thành sức mạnh mềm, góp phần nâng cao vị thế quốc gia.

Trên cơ sở định hướng của Nghị quyết, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám xác định một số nhiệm vụ cụ thể, trước hết là bảo tồn di tích, trong đó có kế hoạch trùng tu Khuê Văn Các và các hạng mục xuống cấp.

Song song với bảo tồn là phát huy giá trị di tích thông qua đa dạng hóa hoạt động, ứng dụng công nghệ để tăng tính tương tác và trải nghiệm cho khách tham quan. Trung tâm cũng phối hợp với các không gian, tổ chức và cá nhân sáng tạo, từng bước đưa Văn Miếu - Quốc Tử Giám trở thành không gian tổ chức các hoạt động sáng tạo văn hóa.

Đặc biệt, khu vực Hồ Văn được định hướng phát triển thành trung tâm công nghiệp văn hóa, kết nối với khu Nội tự của Văn Miếu. Qua đó, thời gian trải nghiệm của khách tham quan có thể kéo dài từ vài giờ lên cả ngày, góp phần phát triển các hoạt động văn hóa của Thủ đô.

Thực tế cho thấy, bảo tồn và phát huy giá trị di sản cần được thực hiện song song. Di sản được gìn giữ để tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại; các hoạt động sáng tạo và hình thức trải nghiệm mới giúp mở rộng khả năng tiếp cận, tạo thêm giá trị từ nền tảng truyền thống.

Trong lĩnh vực điện ảnh, TS Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến Phát triển điện ảnh Việt Nam, đánh giá việc Nghị quyết 80 nhấn mạnh giá trị bản sắc dân tộc có ý nghĩa quan trọng đối với định hướng phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.

Theo bà, bản sắc dân tộc không chỉ là chất liệu sáng tạo mà còn góp phần tạo nên sức cạnh tranh. Những câu chuyện về lịch sử, văn hóa và con người Việt Nam có thể giúp điện ảnh thu hút khán giả trong nước, đồng thời mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế. Các tác phẩm khai thác đề tài lịch sử, chiến tranh và truyền thống thời gian qua cho thấy sức hút của những câu chuyện gắn với bản sắc Việt Nam.

Gắn văn hóa với thị trường và hội nhập quốc tế

TS Ngô Phương Lan cũng nhấn mạnh việc Nghị quyết 80 đặt phát triển văn hóa trong mối quan hệ với hội nhập quốc tế chủ động. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, điện ảnh và các ngành công nghiệp văn hóa có thêm cơ hội mở rộng thị trường nhưng cũng phải đối mặt với sức ép cạnh tranh, đồng thời thích ứng với những thay đổi của công nghệ, trong đó có trí tuệ nhân tạo.

Theo bà, mở rộng hợp tác quốc tế và nâng cao năng lực cạnh tranh là những yêu cầu cần thiết đối với điện ảnh Việt Nam. Giữ gìn bản sắc không có nghĩa là khép kín. Ngược lại, những câu chuyện mang đặc trưng Việt Nam, được thể hiện bằng ngôn ngữ phù hợp với công chúng quốc tế, có thể tạo điều kiện để điện ảnh hội nhập sâu hơn.

Một điểm đáng chú ý khác là mối quan hệ giữa văn hóa, kinh tế và thị trường. TS Ngô Phương Lan cho rằng đây là cách tiếp cận có ý nghĩa đối với việc xây dựng công nghiệp văn hóa. Với điện ảnh, một bộ phim không chỉ dừng ở quá trình sáng tạo mà cần được đưa ra thị trường, được khán giả đón nhận, tạo nguồn thu để tái đầu tư và sản xuất những tác phẩm tiếp theo. Đây là vòng tuần hoàn cần thiết để hình thành nền công nghiệp điện ảnh bền vững.

Nhìn rộng hơn, cách tiếp cận này cho thấy văn hóa không chỉ đáp ứng nhu cầu tinh thần mà còn tạo ra giá trị xã hội, sáng tạo và kinh tế. Các giá trị ấy có thể bổ trợ cho nhau, trên cơ sở giữ gìn bản sắc và hướng tới con người.

PGS.TS. Nguyễn Viết Chức cho rằng, trong "kỷ nguyên vươn mình của dân tộc", phát triển không chỉ là tăng trưởng kinh tế hay nâng cao thu nhập mà còn là nâng tầm vị thế đất nước và con người Việt Nam. Văn hóa góp phần hình thành bản lĩnh, hệ giá trị và sức mạnh tinh thần để xã hội phát triển bền vững.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với đội ngũ cán bộ văn hóa và văn nghệ sĩ. Cán bộ cần đề cao tinh thần phục vụ Nhân dân, tính minh bạch và trách nhiệm cá nhân. Văn nghệ sĩ cần chuyển hóa những định hướng lớn thành các tác phẩm có giá trị, vừa mang bản sắc dân tộc, vừa có khả năng hội nhập.

Nghị quyết 80 không chỉ đặt ra những mục tiêu mới cho ngành Văn hóa mà còn nhấn mạnh vai trò của văn hóa trong toàn bộ quá trình phát triển đất nước. Văn hóa cần hiện diện trong các quyết sách, không gian sống, sản phẩm sáng tạo và cách con người ứng xử với nhau.

Như PGS.TS. Nguyễn Viết Chức nhấn mạnh, văn hóa cần trở thành niềm tự hào của mỗi người Việt Nam, đồng thời là cầu nối đưa hình ảnh đất nước ra thế giới. Khi các định hướng được cụ thể hóa bằng chương trình, sản phẩm và hành động thiết thực, văn hóa mới có thể phát huy vai trò là nguồn lực nội sinh, góp phần phát triển con người và nâng cao vị thế Việt Nam.