Khép lại Diễn đàn tháng 6: Thay đổi để giữ gìn giá trị gia đình Việt trong chuyển động mới

Những chia sẻ đa chiều đã phác họa một bức tranh chân thực về gia đình Việt hôm nay: đang thay đổi mạnh mẽ để thích ứng với nhịp sống hiện đại nhưng vẫn nỗ lực giữ gìn những giá trị cốt lõi của yêu thương, trách nhiệm và sự gắn kết.

Gia đình Việt đang thay đổi sâu sắc chưa từng có

Các ý kiến tại diễn đàn đều thống nhất, gia đình Việt Nam đang trải qua những biến đổi mạnh mẽ dưới tác động của đô thị hóa, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và sự dịch chuyển các giá trị xã hội.

Theo TS Trần Thị Ánh Nguyệt (Đại học Huế), mô hình gia đình nhiều thế hệ sống chung đang dần nhường chỗ cho gia đình hạt nhân. Bên cạnh đó xuất hiện ngày càng nhiều mô hình gia đình mới như gia đình đơn thân, gia đình tái hôn, người trẻ kết hôn muộn hoặc lựa chọn sống độc thân. Những thay đổi này phản ánh sự phát triển của xã hội và nhu cầu khẳng định quyền tự chủ của mỗi cá nhân. Người trẻ có nhiều cơ hội học tập, làm việc và lựa chọn lối sống phù hợp với bản thân hơn trước.

Cùng quan điểm đó, TS Xã hội học, ThS Tâm lý trị liệu Phạm Thị Thúy nhận định, gia đình Việt đang thay đổi từ cấu trúc đến quan niệm sống. Sự thu nhỏ quy mô gia đình giúp các thành viên độc lập hơn, nhưng cũng làm giảm sự hỗ trợ tự nhiên giữa các thế hệ. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để gia đình Việt tái cấu trúc theo hướng bình đẳng và bền vững hơn.

Bên cạnh những thay đổi về cấu trúc, các ý kiến tại diễn đàn cũng cho thấy khái niệm gia đình đang được mở rộng theo hướng linh hoạt hơn. Người trẻ coi trọng quyền lựa chọn cá nhân, kết hôn muộn hơn, ưu tiên sự ổn định về kinh tế và cảm xúc trước khi lập gia đình. Tuy nhiên, điều đáng mừng là phần lớn vẫn xem gia đình là nơi quan trọng nhất để tìm kiếm sự hỗ trợ tinh thần. Nghiên cứu được TS Trần Thị Phi Hằng (Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam) và Võ Quốc Đạt phân tích cho thấy, thanh niên ngày nay không từ bỏ giá trị truyền thống mà đang "tái cấu trúc" các giá trị ấy theo hướng dân chủ hơn, bình đẳng hơn và tôn trọng cá tính của mỗi thành viên.

Đủ đầy vật chất hơn nhưng dễ cô đơn hơn

Một trong những vấn đề được nhiều người tham gia diễn đàn nhắc đến là nguy cơ đứt gãy kết nối cảm xúc trong gia đình hiện đại.

Từ trải nghiệm cá nhân của một người mẹ đơn thân, tác giả Vũ Minh Họa chia sẻ, trẻ em hôm nay lớn lên trong điều kiện vật chất tốt hơn, được tiếp cận công nghệ và nhiều cơ hội phát triển hơn thế hệ trước. Tuy nhiên, phía sau những gia đình đủ đầy ấy lại xuất hiện những khoảng trống cảm xúc khó gọi tên.

"Không ít gia đình sống cùng nhau nhưng mỗi người lại ở trong một thế giới riêng", chị cho biết. Theo chị, điều đáng lo ngại nhất không phải việc gia đình không còn sống chung nhiều thế hệ mà là con người ngày càng xa cách về cảm xúc ngay cả khi vẫn ở cạnh nhau. Nhiều bữa cơm bị thay thế bởi những chiếc điện thoại; nhiều cuộc trò chuyện bị ngắt quãng bởi mạng xã hội.

Không ít bài viết gửi đến diễn đàn đều nhắc đến hình ảnh "bữa cơm số" - cả gia đình ngồi bên nhau nhưng mỗi người lại chìm trong một màn hình riêng. Theo ThS Đỗ Thị Vân An (Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam), công nghệ không phải nguyên nhân tạo ra khoảng cách, nhưng nếu thiếu chủ động kết nối, các thiết bị số sẽ làm thời gian dành cho nhau ngày càng bị phân mảnh. Bà cho rằng gia phong trong thời đại mới không còn là những quy tắc cứng nhắc mà được nuôi dưỡng bằng những điều rất giản dị như một bữa cơm chung, một cuộc trò chuyện sau giờ làm hay thói quen hỏi han nhau mỗi ngày.

Từ góc nhìn của một người cha, MC Hồng Phúc cũng cho rằng, điều con cái cần không dừng lại ở sự đủ đầy vật chất, nó còn là cảm giác luôn có cha mẹ đồng hành trong hành trình trưởng thành.

"Nếu trước đây người cha chủ yếu được nhìn nhận là người kiếm tiền thì ngày nay họ cần hiện diện nhiều hơn trong đời sống tinh thần của con", anh chia sẻ.

Những áp lực mới trong đời sống gia đình

Cùng với sự thay đổi của xã hội, nhiều áp lực mới cũng xuất hiện trong đời sống gia đình. Câu chuyện của bạn đọc Bích Kim (Bắc Ninh) phản ánh những trăn trở trong gia đình ba thế hệ cùng chung sống. Giữa mong muốn giữ gìn sự gắn kết của gia đình lớn và nhu cầu có không gian riêng của các cặp vợ chồng trẻ đã nảy sinh không ít áp lực, mâu thuẫn và những "khoảng lặng khó gọi thành tên".

Theo chị, hạnh phúc gia đình không chỉ đến từ việc ăn chung, ở chung mà còn phải được xây dựng trên sự tôn trọng, lắng nghe và thấu hiểu giữa các thành viên.

Từ góc nhìn bạn đọc, chị Phí Thu Phương (Công ty CP Xây dựng và Thương mại Hòa Hưng Phú) gửi tới diễn đàn bài viết giàu cảm xúc "Người già cô đơn trong 'ốc đảo' vô hình". Qua những câu chuyện đời thường, chị nhắc đến một thực tế đáng suy ngẫm: nhiều người cao tuổi không thiếu vật chất nhưng thiếu sự hiện diện của con cháu. "Điều người già sợ nhất không phải là cái chết mà là cảm giác mình trở thành người vô hình trong chính ngôi nhà của mình", chị viết. Đây cũng là lời nhắc nhở về trách nhiệm chăm sóc tinh thần đối với cha mẹ trong xã hội hiện đại.

Diễn đàn cũng dành nhiều sự quan tâm tới mô hình gia đình mở rộng. Từ nghiên cứu của TS Vũ Thị Thanh (Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới), nhiều bài viết chỉ ra rằng việc sống cùng cha mẹ vừa là "chiếc phao" kinh tế giúp các cặp vợ chồng trẻ vượt qua giai đoạn đầu lập nghiệp, vừa tiềm ẩn những áp lực về quyền tự chủ, phân chia việc nhà và vai trò giới. Điểm mấu chốt không nằm ở việc ở chung hay ở riêng, mà ở khả năng thiết lập ranh giới ứng xử văn minh giữa các thế hệ và vai trò cầu nối của người chồng trong dung hòa các mối quan hệ.

Ở góc độ pháp lý, luật sư Nguyễn Thùy Dung, Giám đốc điều hành Công ty Luật TNHH Liên Minh Quốc tế BNA, cho biết, áp lực kinh tế, thiếu kỹ năng giao tiếp, khác biệt trong quan điểm sống và sự thay đổi nhận thức về hôn nhân là những nguyên nhân phổ biến dẫn tới gia tăng các vụ ly hôn hiện nay. Bà nhấn mạnh, số lượng vụ ly hôn tăng phản ánh sự đổ vỡ của hôn nhân, đồng thời cho thấy nhận thức về quyền cá nhân ngày càng cao. Điều quan trọng là sau ly hôn, quyền lợi của trẻ em vẫn phải được đặt lên hàng đầu.

Câu chuyện của tác giả Đan Linh cũng cho thấy một góc nhìn mới về gia đình hiện đại. Sau đổ vỡ hôn nhân, chị lựa chọn buông bỏ hận thù để cùng chồng cũ duy trì trách nhiệm làm cha mẹ. Với chị, hạnh phúc không nằm ở một gia đình "tròn" về hình thức mà ở những trái tim "đầy" yêu thương và bao dung.

Bình đẳng giới và sự sẻ chia là chìa khóa

Nhiều ý kiến tại diễn đàn cho rằng, một trong những thay đổi tích cực nhất của gia đình Việt hiện đại là sự dịch chuyển về vai trò giới.

Theo TS Trần Thị Ánh Nguyệt, vị thế của phụ nữ trong gia đình ngày càng được nâng cao. Quan hệ vợ chồng được xây dựng nhiều hơn trên cơ sở bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau. Tuy nhiên, phụ nữ vẫn đang phải gánh "trách nhiệm kép" khi vừa tham gia thị trường lao động vừa đảm nhiệm phần lớn công việc chăm sóc gia đình.

Bà Nguyễn Thanh Cầm, Ủy viên, Đại biểu Quốc hội chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng, đã đến lúc cả nam giới và phụ nữ cần được giải phóng khỏi những khuôn mẫu giới truyền thống.

"Cả nam và nữ đều cần được giải phóng khỏi những khuôn mẫu áp đặt để cùng nhau chia sẻ, cùng nhau gánh vác và cùng nhau thụ hưởng hạnh phúc", bà nhấn mạnh. Theo bà, việc các gia đình trẻ thực hành bình đẳng giới bằng sự thấu hiểu, trân trọng và chia sẻ trách nhiệm thực chất chính là cách phát huy những giá trị nhân văn vốn có của gia đình Việt Nam.

Giữ gìn những giá trị "vàng mười"

Dù gia đình Việt đang thay đổi từng ngày, các chuyên gia đều thống nhất những giá trị cốt lõi vẫn cần được gìn giữ.

GS.TS Lê Thị Quý, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Giới và Phát triển, khẳng định, lòng hiếu thảo, sự thủy chung, tình yêu thương và trách nhiệm vẫn là những giá trị "vàng mười" của gia đình Việt.

Theo bà, sự hiếu thảo ngày nay không còn là phục tùng tuyệt đối mà là sự quan tâm, chăm sóc xuất phát từ trái tim. Cha mẹ cần trở thành tấm gương cho con cái bằng chính cách ứng xử với ông bà, người thân trong gia đình.

Những giá trị truyền thống ấy cũng được nhiều nghệ sĩ trẻ nhìn nhận như nguồn sức mạnh để sáng tạo và cống hiến. Ca sĩ Hà Myo chia sẻ rằng chính những câu hát dân gian của người cha dân tộc Mường, những câu chuyện về quê hương và nguồn cội trong gia đình đã nuôi dưỡng tình yêu văn hóa dân tộc trong cô. Theo nữ ca sĩ, khi các thế hệ cùng nghe một làn điệu dân ca, cùng tham gia lễ hội truyền thống hay cùng kể cho nhau nghe những câu chuyện về cội nguồn, khoảng cách thế hệ sẽ được rút ngắn đáng kể.

Cùng chung quan điểm, ca sĩ Hòa Minzy cho biết, sau mọi áp lực của cuộc sống, gia đình vẫn luôn là nơi chị muốn trở về. Từ việc xây nhà báo hiếu cha mẹ, đưa hình ảnh người mẹ vào các sản phẩm âm nhạc đến những hoạt động thiện nguyện vì cộng đồng, nữ ca sĩ cho rằng giá trị của thành công không chỉ nằm ở thành tựu cá nhân mà còn ở khả năng lan tỏa yêu thương tới những người xung quanh.