Giải thưởng Phụ nữ Việt Nam năm 2026: Những người "truyền lửa" nâng tầm tri thức

10 năm bền bỉ đưa trí tuệ Việt Nam chạm đỉnh Olympic

Tại Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, TS. Đỗ Thị Thanh Huyền được nhắc đến như một "người truyền lửa" thầm lặng nhưng đầy bản lĩnh của Bộ môn Chuyên Sinh học. Nhận trọng trách phụ trách đội tuyển từ năm học 2014-2015, chị nhìn thấy rất rõ rào cản lớn của học sinh Việt Nam khi bước ra đấu trường Olympic Sinh học quốc tế (IBO) đó chính là khoảng cách giữa lý thuyết sách vở và năng lực nghiên cứu thực nghiệm. 

Môn Sinh học hiện đại trên thế giới không còn là việc học thuộc các khái niệm giải phẫu hay phân loại đơn thuần, mà đã chuyển dịch sâu sắc sang sinh học phân tử, công nghệ gen và thực nghiệm sinh hóa chuyên sâu. Nếu phương pháp giảng dạy chỉ dừng lại ở lý thuyết hàn lâm, học sinh Việt Nam sẽ rất khó cạnh tranh sòng phẳng với các cường quốc có nền khoa học phát triển. 

Không chấp nhận để học trò chịu thiệt thòi về kỹ năng thực hành, TS. Đỗ Thị Thanh Huyền đã dồn tâm sức làm mới hoàn toàn phương pháp bồi dưỡng mũi nhọn. Vốn là một nhà khoa học với các công trình nghiên cứu được công bố trên các tạp chí quốc tế uy tín thuộc nhóm Q1, chị đã mạnh dạn đưa kết quả và phương pháp nghiên cứu thực nghiệm từ phòng thí nghiệm vào bài giảng của đội tuyển. 

Sáng kiến nổi bật của chị trong việc ứng dụng nghiên cứu thành phần hóa học và khả năng kháng viêm của cây xương sông đã giúp học sinh tiếp cận trực tiếp với các kỹ thuật chiết tách, phân tích sinh hóa hiện đại. Chị rèn luyện cho các em không chỉ kiến thức chuẩn xác, mà quan trọng hơn là tư duy phản biện khoa học, sự nhạy bén khi đối diện với các bài thi thực hành hóc búa. Bên cạnh đó, với vai trò Trưởng Bộ môn, chị kiên trì xây dựng một tập thể giáo viên có trình độ cao, đoàn kết, biến tổ chuyên môn thành điểm tựa vững vàng để học sinh an tâm theo đuổi đam mê. 

Quả ngọt từ sự tận tụy hơn 1 thập kỷ ấy là những con số biết nói làm rạng danh nền giáo dục nước nhà. Dưới sự dẫn dắt và trực tiếp bồi dưỡng của chị, học sinh Bộ môn Chuyên Sinh học đã giành tới 10 huy chương Olympic Sinh học quốc tế, bao gồm 3 Huy chương Vàng, 3 Huy chương Bạc và 4 Huy chương Đồng. Đáng tự hào hơn, trong tổng số 12 Huy chương Vàng mà đoàn Việt Nam đạt được suốt gần 3 thập kỷ tham dự IBO (1996-2025), học trò do chị đào tạo đã đóng góp tới 3 Huy chương Vàng - chiếm 25% tổng thành tích của cả nước. Tại các kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia, chị đã góp công bồi dưỡng học sinh đoạt 112 giải thưởng, đưa tỷ lệ đoạt giải của đội tuyển giai đoạn 2020-2025 lên tới 94%. 

Song, vượt lên trên những tấm huy chương danh giá, giá trị lớn nhất mà chị tạo ra chính là truyền niềm đam mê nghiên cứu khoa học thuần khiết, tôi luyện ý chí bền bỉ cho nhiều thế hệ học sinh, ươm mầm cho đất nước những nhà khoa học tài năng trong tương lai.

Khơi dậy khát vọng công nghệ cho học sinh vùng cao, biên giới

Nếu TS. Đỗ Thị Thanh Huyền miệt mài với những công trình nghiên cứu thực nghiệm tại Thủ đô, thì ngược lên miền biên viễn Đông Bắc, cô giáo Đỗ Thị Hương Trà, Tổ phó chuyên môn tổ Hóa - Sinh, Trường THPT Chuyên tỉnh Cao Bằng, lại gánh vác một sứ mệnh thầm lặng mà phi thường không kém: Đưa công nghệ cao về xóa nhòa khoảng cách số cho học trò vùng cao. 

Ở mảnh đất Cao Bằng quanh năm mây phủ, điều kiện kinh tế còn muôn vàn khó khăn, khái niệm về giáo dục STEM, trí tuệ nhân tạo (AI) hay lập trình chế tạo robot từng bị coi là câu chuyện xa xỉ chỉ dành cho học sinh vùng đô thị phát triển. Định kiến xã hội và sự tự ti ăn sâu vào nếp nghĩ khiến các bậc phụ huynh và chính bản thân học trò, nhất là những em nữ sinh người dân tộc thiểu số, tin rằng mình không có cơ hội tiếp cận với máy móc, công nghệ. 

Nhìn thấy những ánh mắt trong veo nhưng đầy mặc cảm của các em học sinh người Mông, người Dao, cô giáo trẻ Hương Trà thấu hiểu rằng: Nếu không trao cho các em chiếc chìa khóa công nghệ, thế hệ trẻ vùng cao sẽ mãi tụt lại phía sau và bị tước đi cơ hội lập thân trong kỷ nguyên số. Nghĩ là làm, cô giáo Sinh học đã dũng cảm bước ra khỏi vùng an toàn chuyên môn. Cô tự mình thức trắng nhiều đêm để tự học lập trình vi điều khiển, mày mò nguyên lý hoạt động của robot VEX IQ, ngôn ngữ Python và các phần mềm ứng dụng AI. Cô đứng ra thành lập Câu lạc bộ STEM của trường, lặn lội tìm kiếm từng bộ linh kiện, hướng dẫn học sinh từ những mối nối dây điện, dòng lệnh đầu tiên. 

Điều đặc biệt ở cô Trà là niềm tin tuyệt đối vào năng lực của học sinh nữ. Cô kiên trì vận động và thu hút hàng trăm nữ sinh dân tộc thiểu số tham gia, khuyến khích các em đảm nhận các vị trí kỹ thuật cốt lõi từ thiết kế giải thuật đến vận hành robot thi đấu. Không giữ tri thức cho riêng trường chuyên, cô sáng lập mô hình "STEM - Robotics học sinh dẫn dắt", để chính các em học sinh trong đội tuyển trở thành những người thầy mang robot về bản, tập huấn công nghệ cho trẻ em mầm non, tiểu học ở các xã vùng sâu vùng xa; đồng thời cô trực tiếp đứng lớp trực tuyến miễn phí đào tạo cho hơn 1.000 học sinh khó khăn trên cả nước. 

Sự kiên trì không mệt mỏi ấy đã biến điều không thể thành có thể. 3 năm liên tiếp, từ 2023 đến 2025, đội tuyển Robotics học sinh Cao Bằng do cô huấn luyện đã xuất sắc vượt qua các đối thủ mạnh trên cả nước để đại diện Việt Nam tham dự Vòng chung kết thế giới VEX Robotics World Championship tại Hoa Kỳ. Những đứa trẻ vùng cao đã làm rạng danh màu cờ sắc áo khi giành giải Judges Award và Giải Thành tựu thúc đẩy giáo dục STEM toàn cầu (STEM Advocacy Challenge 2025). 

Đổi thay sâu sắc nhất không chỉ là những chiếc cúp quốc tế, mà là sự chuyển mình trong nhận thức của đồng bào: Những nữ sinh người Mông nghèo khó giờ đây tự tin cầm bảng điều khiển robot thi đấu sòng phẳng với bạn bè quốc tế, giành học bổng du học toàn phần tại Canada và các trường đại học danh tiếng. Cô Trà đã xóa tan định kiến giới và ranh giới vùng miền, mở rộng cánh cửa tri thức để học trò vùng cao tự tin bước ra thế giới. 

Đặt câu chuyện của TS. Đỗ Thị Thanh Huyền và cô giáo Đỗ Thị Hương Trà cạnh nhau, có thể nhận ra một điểm tương đồng kỳ diệu: Cả 2 nữ nhà giáo đều mang trong mình ngọn lửa cống hiến, lấy sự tiến bộ và tương lai của người học làm lẽ sống. Họ không chọn con đường an nhàn, mà chủ động dấn thân vào những nhiệm vụ khó khăn nhất của ngành giáo dục: Một người chinh phục đỉnh cao tri thức nhân loại, một người bền bỉ kéo tri thức hiện đại về với vùng đất gian khó. 

Bằng tình yêu thương, sự kiên nhẫn và tinh thần đổi mới sáng tạo, họ đã hóa giải những rào cản tưởng chừng không thể vượt qua, góp phần bồi đắp nguyên khí quốc gia, đào tạo nên những thế hệ công dân số tự tin, bản lĩnh, sẵn sàng đưa đất nước vững vàng vươn mình trong kỷ nguyên phát triển mới.