Giáo dục cộng đồng từ việc duy trì thói quen tốt trong đời sống hằng ngày

Trao đổi với PV Báo Phụ nữ Việt Nam về vai trò của giáo dục cộng đồng trong xây dựng nếp sống xanh, Chuyên gia phát triển nông thôn Nguyễn Thị Kim Thoa cho rằng, tuyên truyền về môi trường cần gắn với hướng dẫn thực hành, giúp người dân hiểu, làm được và duy trì những thói quen tốt từ chính gia đình mình.

- Theo bà, vì sao tuyên truyền về môi trường ở cộng đồng cần đi cùng việc hướng dẫn người dân thực hành?

Nếu chỉ tổ chức tuyên truyền, treo băng rôn hay phổ biến quy định theo cách một chiều, người dân có thể nghe nhưng chưa chắc thay đổi hành vi. Kiến thức về môi trường cần được diễn đạt gần gũi, dễ hiểu và gắn với cuộc sống của từng gia đình.

Điều quan trọng là giúp người dân thấy được lợi ích trực tiếp của việc giữ gìn môi trường đối với sức khỏe, sinh kế và không gian sống. Khi hiểu vì sao cần phân loại rác, giữ sạch đường làng, ngõ xóm hay hạn chế rác thải, họ sẽ có động lực thực hiện thay vì chỉ làm theo yêu cầu của phong trào.

Người dân cũng cần được tham gia nhận diện vấn đề môi trường tại địa phương và cùng tìm giải pháp. Khi ý kiến được lắng nghe, sáng kiến được ghi nhận, mỗi người sẽ có ý thức rõ hơn về trách nhiệm của mình với không gian chung.

- Làm thế nào để những việc như phân loại rác, giữ vệ sinh nhà ở và đường làng, ngõ xóm trở thành thói quen hằng ngày, thưa bà?

Thay vì chỉ kêu gọi người dân phân loại rác, cần chỉ rõ loại rác nào có thể tái sử dụng, rác hữu cơ có thể xử lý ra sao và những việc đó mang lại lợi ích gì cho gia đình.

Ở nông thôn, có thể hướng dẫn người dân tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, rác nhà bếp để làm phân hữu cơ bằng phương pháp phù hợp; đồng thời hạn chế đốt rơm rạ, vứt rác xuống kênh mương. Cách làm cần phù hợp với điều kiện của từng địa phương, không áp dụng máy móc.

Gia đình cũng là nơi hình thành thói quen từ những việc nhỏ. Khi các thành viên cùng giữ vệ sinh nhà cửa, phân loại rác và chăm sóc không gian trước nhà, việc bảo vệ môi trường sẽ trở thành trách nhiệm chung, thay vì mặc nhiên được giao cho phụ nữ.

Để duy trì những thói quen này, cần có người hướng dẫn trong giai đoạn đầu, sự phối hợp giữa các hộ và cách theo dõi thường xuyên, tránh tình trạng chỉ làm tích cực trong những ngày phát động.

- Từ góc nhìn văn hóa, giáo dục, theo bà, cần làm gì để nếp sống xanh, sạch, văn minh được duy trì và lan tỏa qua các thế hệ?

Một nếp sống bền vững được hình thành qua thực hành hằng ngày, sự gương mẫu và những quy ước chung của cộng đồng. Trẻ em học cách ứng xử với môi trường trước hết từ gia đình, sau đó từ trường học và những việc các em chứng kiến ở khu dân cư.

Ở địa phương, các tổ tự quản, câu lạc bộ và những người có uy tín có thể cùng vận động người dân giữ gìn vệ sinh, hạn chế rác thải và chăm sóc không gian công cộng. Những sáng kiến phù hợp, như xử lý rác hữu cơ tại hộ gia đình hay tổ tự quản vệ sinh môi trường, cần được duy trì và chia sẻ để các hộ khác có thể học hỏi.

Phụ nữ có vai trò quan trọng trong kết nối gia đình và cộng đồng, nhưng bảo vệ môi trường không phải trách nhiệm riêng của phụ nữ. Nam giới, trẻ em và mọi thành viên đều cần tham gia. Khi hành vi tốt được thực hiện thường xuyên, được cộng đồng ghi nhận và truyền lại cho thế hệ sau, việc giữ gìn môi trường sẽ dần trở thành một nét đẹp trong đời sống.

- Hội LHPN các cấp có thể đổi mới cách tuyên truyền, vận động như thế nào để tạo ra chuyển biến thực chất trong cộng đồng?

Hội LHPN có lợi thế từ mạng lưới cán bộ, hội viên gắn bó trực tiếp với các gia đình và khu dân cư. Để phát huy lợi thế đó, hoạt động tuyên truyền nên chuyển từ phổ biến thông điệp sang hướng dẫn thực hành, lắng nghe ý kiến và cùng người dân giải quyết những vấn đề cụ thể.

Cán bộ Hội cơ sở cần được trang bị kiến thức, kỹ năng truyền thông và tổ chức hoạt động cộng đồng để có thể hướng dẫn hội viên áp dụng những cách làm phù hợp. Các mô hình bảo vệ môi trường cũng nên gắn với điều kiện sống, sinh kế và khả năng tham gia của người dân, thay vì chỉ đặt ra yêu cầu chung.

Hiệu quả không nên chỉ được đánh giá qua số buổi tuyên truyền hay số người tham dự. Cần quan sát xem người dân có duy trì phân loại rác hay không, lượng rác được xử lý tại nguồn có tăng lên không, đường làng, ngõ xóm có sạch hơn và các hộ có chủ động tham gia hay không.

Theo tôi, vai trò của Hội không chỉ là vận động người dân thực hiện mà còn tạo điều kiện để họ học hỏi, đề xuất sáng kiến và cùng quyết định cách làm. Khi người dân hiểu, làm được và thấy giá trị của hành động, việc bảo vệ môi trường mới có thể trở thành nếp sống tự giác, bền vững.

- Là người hoạt động trong lĩnh vực phát triển cộng đồng, nông nghiệp sinh thái và kinh tế tuần hoàn, theo bà, cần có cơ chế hỗ trợ nào để giáo dục cộng đồng giúp lối sống xanh trở thành nếp sống bền vững? 

Tôi cho rằng muốn lối sống xanh trở thành thói quen lâu dài thì không thể chỉ dừng ở tuyên truyền, mà cần để người dân thấy được lợi ích thiết thực và chủ động tham gia. Theo tôi, có 4 yếu tố cần chú trọng:

Để người dân tự làm chủ: Đừng áp đặt quy định hay mệnh lệnh từ trên xuống. Hãy ngồi lại lắng nghe, để bà con tự nhận ra vấn đề của xóm mình và cùng nghĩ cách giải quyết. Khi giải pháp do chính người dân đề xuất và được cộng đồng ghi nhận, họ sẽ tự giác thực hiện mà không cần ai đốc thúc.

Gắn với lợi ích kinh tế: Tuyên truyền thôi thì khó duy trì lâu dài. Cần hướng dẫn bà con tận dụng rác bếp, rác vườn để làm phân bón vi sinh ngay tại nhà. Khi thấy có thể tiết kiệm chi phí phân bón, cây trồng tốt hơn, nông sản có giá trị hơn, người dân sẽ có động lực duy trì thói quen phân loại rác.

Phát huy vai trò người có uy tín: Cần đào tạo kỹ năng thực tế cho các chi hội trưởng phụ nữ, nông dân sản xuất giỏi. Họ chính là những người có ảnh hưởng trong cộng đồng, có thể hướng dẫn, vận động bà con từ những việc nhỏ và duy trì phong trào tại địa phương.

Hỗ trợ đầu ra cho nông sản: Nếu sản xuất xanh, giữ gìn môi trường mà nông sản không bán được giá thì người dân dễ nản lòng. Vì vậy, cần có hợp tác xã, doanh nghiệp đồng hành, hỗ trợ truy xuất nguồn gốc và đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử để tìm đầu ra ổn định. Khi thấy làm xanh giúp cuộc sống tốt hơn, thu nhập được cải thiện, người dân sẽ tự nguyện duy trì và truyền lại nếp sống ấy cho con cháu.

- Xin trân trọng cảm ơn bà!