Giáo dục nếp sống gia đình: Khi yêu thương cần đi cùng sự tôn trọng và thấu hiểu

Giữ gìn giá trị truyền thống, loại bỏ tư duy áp đặt

Gia đình Việt Nam đang đứng trước những chuyển động mạnh mẽ. Quy mô gia đình ngày càng thu nhỏ, nhịp sống nhanh hơn, công nghệ len sâu vào sinh hoạt thường ngày. Những thay đổi này không chỉ tác động đến cách các thành viên tổ chức cuộc sống mà còn làm xuất hiện những khác biệt trong quan niệm, lối sống và cách ứng xử giữa các thế hệ.

Theo TS Nguyễn Thị Huyền Nhung, giảng viên Học viện Phụ nữ Việt Nam, vấn đề đặt ra hiện nay không phải là lựa chọn giữa việc giữ gìn truyền thống hay tiếp nhận những giá trị mới, mà là biết bảo tồn những giá trị cốt lõi, đồng thời điều chỉnh những quan niệm không còn phù hợp.

TS Nguyễn Thị Huyền Nhung cho rằng, có 3 giá trị cần được gìn giữ trong gia đình Việt Nam là hiếu thảo, kính trên nhường dưới và sự gắn kết yêu thương. Đây là nền tảng hình thành nhân cách, đạo đức và lối sống của mỗi người, đồng thời phù hợp với tinh thần của Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2030, trong đó xác định gia đình là nơi bồi đắp nhân cách và lối sống tôn trọng đạo lý truyền thống.

Tuy nhiên, không phải mọi quan niệm được duy trì qua nhiều thế hệ đều cần tiếp tục bảo tồn. Theo nữ chuyên gia, tư duy gia trưởng, quan niệm "cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy", định kiến giới trong phân công việc nhà và chăm sóc gia đình, hay cách giáo dục con bằng roi vọt cần được nhìn nhận lại.

Những quan niệm này không chỉ hạn chế tiếng nói của người trẻ mà còn có thể trở thành mầm mống của bạo lực gia đình. Các nghiên cứu được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch dẫn lại cho thấy, có tới 58% phụ nữ đã kết hôn từng trải qua ít nhất 1 hình thức bạo lực gia đình.

Vì vậy, một gia đình hiện đại cần giữ được cái tình của truyền thống nhưng đồng thời bổ sung cái lý của thời đại. Mỗi thành viên, dù ở thế hệ nào, đều cần được tôn trọng, lắng nghe và đối xử bình đẳng.

Thực tế, khoảng cách thế hệ trong gia đình hiện nay thể hiện rõ ở nhiều vấn đề như nuôi dạy con cái, lựa chọn nghề nghiệp, hôn nhân và sử dụng công nghệ. Người lớn tuổi thường đề cao sự ổn định, nề nếp và kinh nghiệm sống, trong khi người trẻ có xu hướng tìm kiếm cơ hội, đề cao đam mê và quyền lựa chọn cá nhân. Trong việc nuôi dạy trẻ, ông bà có thể ưu tiên sự nghiêm khắc, còn cha mẹ trẻ chú trọng lắng nghe và tôn trọng cá tính của con.

Sự khác biệt này còn được thể hiện trong cách tiếp cận công nghệ. Việt Nam hiện có khoảng 85,6 triệu người dùng internet và 79 triệu tài khoản mạng xã hội hoạt động. Công nghệ đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của người trẻ, nhưng với nhiều người lớn tuổi, đây vẫn là môi trường cần thời gian để thích nghi.

Theo TS Nguyễn Thị Huyền Nhung, nguyên nhân sâu xa không đơn thuần nằm ở sự khác biệt tuổi tác mà còn xuất phát từ bối cảnh kinh tế - xã hội, môi trường trưởng thành và hệ giá trị của mỗi thế hệ. Đáng chú ý, nhiều gia đình còn thiếu thời gian và kỹ năng đối thoại. Người trẻ thường được dạy phải nghe lời nhưng chưa được trang bị đầy đủ cách tranh luận, bày tỏ quan điểm một cách tôn trọng.

Giáo dục gia đình cần là quá trình hai chiều

Một trong những vấn đề đáng quan tâm là tình trạng người trẻ cảm thấy bị cha mẹ, ông bà áp đặt, trong khi người lớn tuổi lại cho rằng con cháu thiếu tôn trọng, ít quan tâm. Theo TS Nguyễn Thị Huyền Nhung, đây thực chất là hai mặt của cùng một vấn đề: các thành viên đều mong muốn được thấu hiểu nhưng chưa tìm được cách giao tiếp phù hợp.

Người lớn cần nhận ra rằng sự áp đặt đôi khi xuất phát từ nỗi lo và tình thương nhưng cách thể hiện chưa đúng. Ngược lại, người trẻ cũng cần hiểu rằng sự quan tâm có phần "ồn ào" của cha mẹ, ông bà có thể là biểu hiện của tình yêu thương chứ không hẳn là mong muốn kiểm soát.

Để thu hẹp khoảng cách, chuyên gia đề xuất các thành viên cần học cách lắng nghe để hiểu thay vì nghe để phản bác; trao đổi về cảm xúc và hành vi thay vì phán xét con người; đồng thời thống nhất những quy ước chung trong gia đình như thời gian ăn cơm, sử dụng điện thoại và cách bày tỏ ý kiến.

Đặc biệt, giáo dục nếp sống gia đình cần được nhìn nhận theo hướng hai chiều. Truyền thống thường coi giáo dục là dòng chảy từ người lớn xuống trẻ nhỏ, nhưng thực tế, trẻ em học từ tấm gương nhiều hơn lời dạy. Cha mẹ yêu cầu con tôn trọng người khác nhưng lại thường xuyên quát mắng thì trẻ sẽ tiếp nhận chính cách hành xử đó.

Người lớn vì thế cũng cần học cách lắng nghe không phán xét, hiểu thế giới số và chấp nhận những lựa chọn khác biệt của thế hệ trẻ trong khuôn khổ đạo đức, pháp luật. Ngược lại, người trẻ có thể chia sẻ kiến thức công nghệ, ngoại ngữ và những góc nhìn mới với cha mẹ, ông bà. Khi người lớn sẵn sàng học hỏi, trẻ em cũng có thêm động lực lắng nghe.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển, tình trạng các thành viên sống cùng một nhà nhưng ít trò chuyện trực tiếp cũng đặt ra thách thức đối với sự gắn kết gia đình. Theo DataReportal, người dùng internet Việt Nam trung bình dành khoảng 6 giờ 52 phút mỗi ngày trực tuyến (số liệu năm 2025). Khi thời gian trước màn hình tăng lên, thời gian dành cho những cuộc trò chuyện trực tiếp có nguy cơ bị thu hẹp.

Điều này không chỉ làm giảm sự chia sẻ về cảm xúc mà còn ảnh hưởng đến quá trình hình thành nếp sống và chuẩn mực ứng xử. Những giá trị vốn được bồi đắp qua bữa cơm, câu chuyện hằng ngày có thể bị thay thế bởi các thông điệp trên mạng xã hội, trong đó không phải nội dung nào cũng phù hợp.

Chuyên gia cho rằng không nên cực đoan cấm đoán công nghệ mà cần thiết lập những khoảng thời gian không sử dụng điện thoại, chẳng hạn trong bữa cơm hoặc buổi tối cuối tuần. Quan trọng hơn, cha mẹ phải làm gương trong việc sử dụng thiết bị số.

Đối với những mâu thuẫn giữa các thế hệ, TS Nguyễn Thị Huyền Nhung nhấn mạnh năm nguyên tắc: bình tĩnh trước khi giải quyết; góp ý về hành vi thay vì công kích con người; tôn trọng quyền được bày tỏ quan điểm, kể cả của trẻ em; tôn trọng lựa chọn cá nhân trong khuôn khổ đạo đức, pháp luật và an toàn; tuyệt đối không sử dụng bạo lực, kể cả bạo lực tinh thần.

Để những nguyên tắc này trở thành thực hành thường xuyên, giáo dục nếp sống gia đình cần được triển khai đồng bộ. Theo chuyên gia, cần đưa nội dung kỹ năng giao tiếp, ứng xử và đạo đức lối sống vào giáo dục; phát triển các mô hình trường học cha mẹ, câu lạc bộ gia đình, dịch vụ tư vấn hôn nhân - gia đình; đồng thời nhân rộng những mô hình như "Bữa cơm gia đình ấm áp yêu thương", "Ông bà mẫu mực, con cháu thảo hiền".