Giữ điệu Khắp Thái bằng những câu hát bên hiên nhà

Không phải ai cũng được học bài bản từ đầu. Có người tự đứng bên các cụ cao tuổi để quan sát rồi tập theo từng nhịp trống, tiếng chiêng. Có người học từ cha ông, rồi tự tìm tòi, truyền lại cho lớp trẻ. 

Cũng có người tranh thủ từng khoảng thời gian trống việc gia đình để dạy con cháu những làn điệu Khắp Thái. Họ đang trở thành những "cầu nối" để văn hóa Thái tiếp tục được sống trong cộng đồng.

Tự học từng nhịp trống, tiếng chiêng

Trong lớp tập huấn bảo tồn, truyền dạy văn hóa phi vật thể về dân ca, dân vũ, dân nhạc truyền thống của dân tộc Thái gắn với phát triển du lịch, nghệ nhân đánh trống, đánh cồng Ngân Thị Thoa, ở thôn Kho Mường, xã Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa đang chia sẻ về văn hóa của người Thái.

Chị Thoa không phải người được đào tạo bài bản về trống, chiêng. Niềm say mê bắt đầu từ những lần đứng xem các cụ trong bản thực hành. Nhìn rồi nhớ, nhớ rồi tập, sai thì lại quan sát và làm lại.

"Trước đây mình cũng chỉ đi xem các cụ, rồi tự học theo. Không có người hướng dẫn nên những điệu, những nhịp đầu tiên chưa được hoàn thiện", chị Thoa chia sẻ.

Với người mới bắt đầu, đánh trống, đánh chiêng tưởng đơn giản nhưng để tạo ra đúng âm thanh, đúng nhịp lại không dễ. Người học phải biết cách cầm dùi, lực tay, vị trí gõ và quan trọng hơn là phải cảm được nhịp của từng loại nhạc cụ.

Chị Thoa nhớ những ngày đầu, tiếng trống, tiếng chiêng mình tạo ra chưa được như mong muốn. Có những âm thanh kêu "tè tè", chưa đúng tiếng. Mỗi lần có dịp xem các cụ thực hành, chị lại đứng quan sát rồi về tập lại từng bước. Bên cạnh đó, chị cũng được ông, bà trong bản tận tình hướng dẫn, chỉ bảo.

Điều đặc biệt trong cách đánh trống, chiêng của người Thái là sự phối hợp giữa các nhạc cụ. Theo kinh nghiệm của chị Thoa, tiếng trống không thể tách rời tiếng chiêng. Có những nhịp, người đánh phải giữ được tiết tấu để các âm thanh hòa vào nhau. Đó cũng là phần khó nhất khi chị hướng dẫn những người trẻ.

Những người mới học thường chưa biết cách giữ nhịp. Nếu đánh chậm thì nhịp bị chậm, nếu không theo được tiếng chiêng thì cả bài dễ bị chệch. Người dạy vì thế không chỉ hướng dẫn cách đánh mà còn phải kiên trì để người học nghe, nhớ và cảm được tiết tấu.

Công việc của chị Thoa hiện nay gắn với du lịch cộng đồng. Chị làm homestay, đồng thời có cơ hội tiếp xúc với những người trẻ hơn mình. Khi có dịp, chị hướng dẫn các cháu cách đánh trống, đánh chiêng.

Trong đời sống của người Thái, trống và chiêng từng xuất hiện trong nhiều sinh hoạt cộng đồng, từ những dịp lễ, ngày hội đến đám cưới... Vì thế, với chị, việc truyền dạy không đơn thuần là dạy một kỹ thuật biểu diễn. Đó còn là cách để những người trẻ hiểu hơn về văn hóa của chính cộng đồng mình.

Chị mong muốn có thêm những lớp truyền dạy phù hợp, nhất là dành cho người trẻ dưới 30 tuổi. Nếu có những lớp học vào buổi tối, người dân có thể tranh thủ sau giờ làm để học, luyện tập thường xuyên hơn.

"Các cháu bây giờ đi học, nhiều cháu vẫn tham gia biểu diễn văn nghệ vào những dịp lễ, hội, đám cưới... nhưng nếu có lớp truyền dạy và được quan tâm thì chắc chắn sẽ có thêm người biết đánh trống, đánh chiêng, biết văn hóa Thái của dân tộc mình", chị Thoa bày tỏ.

Điều khiến chị gắn bó với tiếng trống, tiếng chiêng còn đến từ sự cổ vũ của gia đình. Chị kể, trước đây khi bắt đầu học, gia đình chị không phản đối. Theo chị, nếu không có người tiếp tục học và truyền lại thì đến một lúc nào đó, những người biết đánh trống, đánh chiêng sẽ ngày càng ít.

Chị cũng muốn các con biết đến những âm thanh quen thuộc của văn hóa Thái. Hai người con của chị còn nhỏ, nhưng những gì chị đang làm hôm nay cũng là một cách để các con lớn lên trong không gian văn hóa của cộng đồng.

Quảng bá hình ảnh Pù Luông

Nếu chị Ngân Thị Thoa gắn với tiếng trống, tiếng chiêng thì anh Lương Văn Định, ở thôn Lũng Niêm, xã Pù Luông, lại gắn với những điệu múa và hoạt động văn nghệ của cộng đồng.

Anh được giới thiệu là nghệ nhân, biên đạo múa. Tuy nhiên, khi nói về danh xưng này, anh khá thận trọng. Với anh, điều quan trọng không nằm ở danh hiệu mà ở việc mình biết gì về văn hóa Thái và có thể truyền lại được bao nhiêu cho thế hệ sau.

Anh cho rằng, bản thân anh là một người con của cộng đồng Thái, có trách nhiệm tìm hiểu, giữ gìn và giới thiệu những nét văn hóa của dân tộc mình. Trong các hoạt động văn hóa, văn nghệ tại địa phương, anh vừa tham gia biểu diễn, vừa dẫn chương trình, biên đạo và hướng dẫn các đội văn nghệ. Những điệu múa, điệu xòe, tiếng khèn, tiếng trống, tiếng chiêng vì thế trở thành một phần công việc mà anh duy trì trong nhiều năm. 

Với anh Định, lớp tập huấn lần này là dịp để những người đang làm công việc bảo tồn văn hóa được tiếp tục học hỏi, củng cố kiến thức và tìm thêm cách truyền đạt cho thế hệ trẻ. "Sau lớp tập huấn, mình sẽ tiếp tục truyền tải cho các em thiếu niên, nhi đồng để những giá trị truyền thống của người Thái không bị mai một", anh chia sẻ.

Theo anh Định, lớp trẻ lớn lên trong một xã hội hiện đại có rất nhiều lựa chọn. Các em tiếp xúc với nhiều loại hình văn hóa, giải trí mới nên sự quan tâm đến những giá trị truyền thống không còn giống trước. Muốn các em học, người truyền dạy phải dành nhiều thời gian hơn, kiên trì hơn và quan trọng là phải tạo được sự yêu thích.

"Khó khăn lớn nhất là làm sao để lớp trẻ không quên truyền thống của đồng bào Thái. Bây giờ các em phát triển theo thời hiện đại nên mình muốn truyền đạt phải có thời gian nhiều hơn", anh nói.

Ở Pù Luông, câu chuyện bảo tồn văn hóa đang diễn ra trong một bối cảnh đặc biệt: du lịch phát triển nhanh. Những năm gần đây, lượng khách tìm đến Pù Luông ngày càng nhiều. Các khu nghỉ dưỡng, homestay, đội văn nghệ cộng đồng có thêm cơ hội hoạt động. Những chương trình văn nghệ phục vụ du khách cũng trở thành một phần của đời sống du lịch địa phương.

Anh Định cho biết trước đây các đội văn nghệ có thể biểu diễn khoảng 12-15 buổi, nhưng khi du lịch phát triển, hoạt động biểu diễn trở nên thường xuyên hơn. Có những đội hiện nay gần như tối nào cũng có lịch biểu diễn tại các khu nghỉ dưỡng, homestay. Du lịch vì thế mở ra một không gian mới để văn hóa hiện diện.

Nhưng với anh Định, văn hóa không nên chỉ được nhìn như một tiết mục phục vụ khách. Anh muốn du khách đến Pù Luông sẽ hiểu về đời sống của người Thái, trang phục, ẩm thực, nhà sàn, ruộng bậc thang và những nét sinh hoạt cộng đồng.

Khi khách về bản, người dân có thể giới thiệu ngôi nhà sàn, mời khách thưởng thức những món ăn truyền thống, kể câu chuyện về đời sống của cộng đồng. Vào mùa lúa chín, cảnh sắc ruộng bậc thang lại trở thành một phần của trải nghiệm. Đó là cách văn hóa trở thành một phần tự nhiên của du lịch thay vì chỉ xuất hiện trên sân khấu.

Nhưng để làm được điều đó lâu dài, anh cho rằng cần sự quan tâm đồng bộ hơn từ các cấp, các ngành; cần những chương trình tập huấn, truyền dạy và đặc biệt là truyền thông để giới thiệu hình ảnh Pù Luông đến nhiều địa phương, vùng miền và du khách quốc tế.

"Cá nhân mình mong muốn Pù Luông phát triển ở một góc độ cao hơn, tiến xa hơn. Không chỉ ở Việt Nam mà còn được nhiều du khách quốc tế biết đến", anh chia sẻ.

Phía sau mong muốn ấy vẫn là một trăn trở, nếu du lịch phát triển nhưng người trẻ không còn biết những giá trị văn hóa truyền thống thì chính cộng đồng sẽ mất đi một phần bản sắc của mình. Bởi vậy, theo anh Định, mỗi chương trình văn nghệ của địa phương nên có những nội dung thể hiện văn hóa Thái như đánh trống, đánh chiêng, hát khắp, múa xòe, tiếng khèn... Không phải để "trưng bày" văn hóa, mà để những giá trị ấy tiếp tục được thực hành.

Kiên trì trao truyền văn hóa Thái

Ở bản Kho Mường, ông Ngân Văn Nhương, sinh năm 1964, cũng là một trong những người đang giữ lại những làn điệu khắp của người Thái. Con đường đến với những câu hát của ông không bắt đầu từ một lớp học chính thức. Ông học từ người đi trước, tích lũy dần qua những năm tháng sống trong cộng đồng. Điều ông quan tâm là làm sao để những làn điệu khắp không chỉ nằm trong ký ức của những người cao tuổi mà được tiếp tục truyền sang thế hệ sau.

Theo ông Nhương, trong văn hóa Thái, các hình thức biểu diễn truyền thống có sự gắn kết với nhau. Có khi người ta vừa đánh trống, đánh chiêng vừa hát khắp, có khi kết hợp với múa. Mỗi người đảm nhiệm một phần nhưng khi hòa vào nhau tạo nên không khí rộn ràng của ngày hội.

Đó là cách mà cha ông đã làm từ trước và thế hệ hôm nay tiếp tục học theo. Trong đời sống cộng đồng, những câu hát có thể được sử dụng để giao tiếp, thể hiện tình cảm, gửi gắm những lời nhắn nhủ.

Ông Nhương đặc biệt chú ý đến việc truyền dạy cho con cháu. Có khi đang làm việc nhà, đan lát hay làm một công việc thường ngày, ông lại hát hoặc đọc những câu khắp để con cháu nghe. Những đứa trẻ đang chơi gần đó có thể quay lại nghe, đặt câu hỏi, rồi học theo.

Không phải đứa trẻ nào cũng hiểu ngay. Theo ông, trẻ từ 16 tuổi trở lên mới bắt đầu cảm nhận được ý nghĩa của những câu hát, những lời ví von và triết lý được gửi gắm trong đó. Khi đã hiểu, các em lại thấy thích và muốn học. Đó cũng là lý do ông không ép buộc con cháu học ngay mà kiên trì truyền dạy từng chút một.

Điều ông lo lắng là khi những người trẻ rời quê đi học, đi làm, khoảng cách với đời sống văn hóa truyền thống có thể ngày càng xa.

Du lịch phát triển giúp một số bạn trẻ có thể làm việc tại các resort, homestay, tham gia các đội văn nghệ và có thêm thu nhập. Khi đó, văn hóa truyền thống trở thành một kỹ năng có thể được thực hành trong công việc.

Nhưng không phải người trẻ nào cũng làm du lịch. Vì thế, theo ông Nhương, việc truyền dạy vẫn phải bắt đầu từ gia đình và cộng đồng, để những người không trực tiếp làm du lịch cũng biết đến văn hóa của dân tộc mình.