Giữ hồn lễ hội truyền thống để thúc đẩy phát triển du lịch cộng đồng

Giữ nguyên phần lễ, làm giàu phần hội

Trong khuôn khổ chương trình tập huấn bảo tồn và phát huy Lễ hội Đánh cá suối truyền thống, nhiều nội dung chuyên sâu về phương pháp, kỹ năng tổ chức lễ hội gắn với phát triển du lịch đã được trao đổi giữa các chuyên gia, nghệ nhân và học viên địa phương.

Chuyên đề tập trung phân tích các giá trị văn hóa đặc sắc của người Mường cũng như những nguyên tắc cần bảo đảm khi khai thác lễ hội phục vụ phát triển du lịch cộng đồng.

Lễ hội Đánh cá suối của người Mường ở xã Toàn Thắng, tỉnh Phú Thọ, được xem là một trong những lễ hội tiêu biểu, gắn với tín ngưỡng nông nghiệp lúa nước và đời sống cư dân vùng suối.

Theo các chuyên gia văn hóa, nhiều lễ hội truyền thống hiện nay đang đứng trước nguy cơ bị sân khấu hóa, thương mại hóa hoặc mất dần tính nguyên bản do chạy theo thị hiếu du khách. Vì vậy, việc nhận diện và giữ gìn "giá trị cốt lõi" của lễ hội được xem là yếu tố quan trọng nhất trong công tác bảo tồn.

Theo các chuyên gia, phần lễ cần được gìn giữ đúng tinh thần và giá trị nguyên gốc, trong khi phần hội có thể tổ chức linh hoạt hơn để tăng trải nghiệm cho người dân và du khách nhưng không làm mất bản sắc văn hóa truyền thống.

Theo đó, các nghi thức truyền thống như lễ cúng thần suối, thần đất, nghi thức hạ bè, quăng mẻ chài đầu tiên hay dâng cá lớn nhất lên Thành hoàng cần được bảo tồn đúng tinh thần vốn có của cộng đồng người Mường.

Trong khi đó, phần hội có thể được tổ chức phong phú hơn với các hoạt động trải nghiệm như chèo bè, quăng chài, hòa tấu cồng chiêng, đan lát, trình diễn ẩm thực Mường hay các trò chơi dân gian dưới lòng suối.

Trao đổi tại buổi tập huấn, TS. Chử Thị Thu Hà, giảng viên Trường Đại học Văn hóa Hà Nội cho rằng trong bối cảnh hiện nay, lễ hội truyền thống không chỉ là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng mà còn trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc của nhiều địa phương. Tuy nhiên, việc khai thác giá trị lễ hội phục vụ phát triển du lịch cần hài hòa giữa yếu tố kinh tế và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

Theo TS. Hà, điều quan trọng nhất là phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng bởi chỉ những giá trị văn hóa chân thực mới có thể tạo sức hút bền vững đối với du khách.

Từ góc nhìn của người dân địa phương, chị Bùi Thị Quý, trú tại xóm Tân Lập, xã Toàn Thắng cho rằng việc bảo tồn lễ hội không chỉ dừng ở tổ chức các hoạt động thường niên mà còn cần gìn giữ đúng những giá trị truyền thống vốn có của người Mường.

Theo chị Quý, người dân cần duy trì hình thức đánh bắt cá theo phương thức truyền thống, giữ gìn vệ sinh dòng suối và bảo vệ môi trường sinh thái. Bên cạnh đó, các nghệ nhân cũng cần tiếp tục truyền dạy lời mo, nghi lễ cúng tế và những phong tục đặc trưng để bảo đảm lễ hội vẫn giữ được bản sắc nguyên gốc.

Du lịch chỉ bền vững khi văn hóa còn nguyên bản

Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, Lễ hội Đánh cá suối còn chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, cộng đồng và nhân văn của người Mường.

Theo chuyên đề tập huấn, lễ hội phản ánh dấu ấn của nền văn minh lúa nước, thể hiện tinh thần "uống nước nhớ nguồn", đồng thời giáo dục ý thức gìn giữ hệ sinh thái và bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên bền vững.

Những nội dung về bảo tồn lễ hội gắn với phát triển du lịch cộng đồng nhận được nhiều sự quan tâm của học viên tham gia lớp tập huấn. Theo nhiều ý kiến, nếu lễ hội được tổ chức đúng bản sắc, người dân không chỉ là người tham gia mà còn có thể trở thành chủ thể làm du lịch, giới thiệu văn hóa và đời sống truyền thống của dân tộc mình tới du khách.

Chị Bùi Thị Hòa, Bí thư Chi đoàn xóm Sống, xã Toàn Thắng cho rằng hiện nay nhiều người trẻ địa phương ít có điều kiện tham gia và tìm hiểu sâu về các lễ hội truyền thống do phần lớn thời gian dành cho học tập, công việc và mưu sinh.

"Nhiều bạn trẻ bây giờ chưa hiểu nhiều về lễ hội của dân tộc mình vì ít được trải nghiệm thực tế. Nhưng khi được tham gia tập luyện văn nghệ, hòa mình vào không khí lễ hội thì ai cũng rất hào hứng", chị Hòa chia sẻ.

Theo chị Hòa, các lớp tập huấn, hoạt động trải nghiệm và giao lưu văn hóa sẽ giúp người trẻ hiểu hơn về bản sắc văn hóa Mường, từ đó có ý thức gìn giữ và tiếp nối các giá trị truyền thống của địa phương.

Bên cạnh đó, chuyên đề cũng dành nhiều thời lượng trao đổi về quy trình xây dựng kịch bản lễ hội, lưu trữ tư liệu và cách tổ chức lễ hội bài bản hơn trong tương lai.

Theo các chuyên gia, việc tổ chức lễ hội không nên chỉ hướng tới sự hoành tráng hay lập kỷ lục, mà quan trọng hơn là giữ được vai trò chủ thể văn hóa của cộng đồng địa phương.

Tinh thần này được đúc kết ngắn gọn trong thông điệp được nhiều học viên nhắc lại tại lớp tập huấn: "Thật mới hút".

Theo ông Bùi Xuân Trường, Phó Chủ tịch UBND xã Toàn Thắng, địa phương hiện đang phối hợp với các cơ quan chuyên môn xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận Lễ hội Đánh cá suối truyền thống là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

"Thông qua các lớp tập huấn, địa phương mong muốn tiếp thu thêm kinh nghiệm, kiến thức chuyên môn để từng bước nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn văn hóa truyền thống, đồng thời tổ chức lễ hội ngày càng bài bản, an toàn, văn minh nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa Mường", ông Trường nhấn mạnh.

Trong hành trình đưa lễ hội truyền thống trở thành sản phẩm du lịch, điều mà cộng đồng người Mường ở Toàn Thắng hướng tới không phải sự dàn dựng hay sân khấu hóa, mà là sức hút đến từ những giá trị văn hóa chân thực được gìn giữ qua nhiều thế hệ.