Giữ "nếp nhà" từ những quy ước dòng họ

Từ quy ước dòng họ đến cách ứng xử trong đời sống

Ở dòng họ Nguyễn Quốc, thôn Hương Hà, xã Hà Linh, tỉnh Hà Tĩnh, những người thuộc các thế hệ khác nhau vẫn duy trì cách xưng hô theo thứ bậc dòng tộc. Có những người bằng tuổi nhau, thậm chí người ở thế hệ sau lớn tuổi hơn, nhưng vẫn gọi người thuộc thế hệ trước là "ông", "bà" "chú", "bác" theo đúng tôn ti của dòng họ.

Với người lớn, đó là cách giữ lễ nghĩa. Với trẻ nhỏ, đó là bài học đầu tiên về việc biết vị trí của mình trong gia đình và dòng họ.

Những chuẩn mực ấy không phải mới được hình thành. Dòng họ Nguyễn Quốc đã xây dựng quy ước gồm 16 điều, trong đó ngay điều đầu tiên nhấn mạnh trách nhiệm của mỗi người con đối với tổ tiên, dòng họ, gia đình và cộng đồng. Con cháu được nhắc nhở phải biết ơn nguồn cội, giữ gìn phẩm chất tốt đẹp, sống đoàn kết, hòa thuận với họ hàng, làng xóm và không làm những việc ảnh hưởng đến thanh danh của tổ tiên, dòng họ, Tổ quốc.

Quy ước cũng xác định vai trò của tộc trưởng, Ban quản tộc; trách nhiệm xây dựng dòng họ, bảo quản và tiếp tục bổ sung gia phả; quy định nhà thờ họ là nơi thờ cúng tổ tiên, nơi tập trung con cháu để tưởng niệm người đi trước và qua đó giáo dục thế hệ sau hiểu về nguồn gốc, công ơn tổ tiên cũng như quan hệ họ hàng.

Ở đây, quy ước không đơn thuần là những điều khoản được ghi lại trong gia phả. Nhiều nội dung đã trở thành sinh hoạt thường xuyên của cộng đồng dòng họ.

Hàng năm, trước những dịp quan trọng như Tết, rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy, giỗ tổ hoặc khi có việc lớn cần bàn bạc, Ban quản tộc tổ chức họp. Khi cần thiết, các thành viên trong họ được thông báo và cùng đóng góp ý kiến. Những việc hiếu, hỉ của các gia đình cũng được chia sẻ để con cháu biết, sắp xếp công việc về hỗ trợ.

Điều đáng chú ý là tinh thần tương trợ được thực hiện khá linh hoạt. Trong những năm cuộc sống còn khó khăn, việc phân công các gia đình làm cỗ cúng tổ tiên cũng tính đến hoàn cảnh từng nhà. Những gia đình khó khăn có thể được miễn hoặc chuyển sang thời điểm phù hợp hơn, thay vì biến việc chung của dòng họ thành gánh nặng.

Những cách làm như vậy cho thấy, phía sau các quy ước là một quan niệm khá rõ về cách ứng xử, giữ gìn truyền thống nhưng đồng thời phải biết quan tâm đến hoàn cảnh của những người trong cộng đồng.

Không chỉ ở Hà Tĩnh, tại nhiều địa phương, các dòng họ cũng đang duy trì những giá trị ấy theo những cách khác nhau. Có dòng họ chú trọng gia phong, lễ nghĩa; có dòng họ lấy khuyến học, khuyến tài làm trọng tâm; có nơi xây dựng tộc ước, tổ chức hoạt động tương trợ và vận động con cháu cùng tham gia các công việc chung.

Tại Đà Nẵng, việc xây dựng "Tộc văn hóa" được đặt trong mục tiêu phát huy truyền thống gia tộc, giáo dục con cháu hướng về cội nguồn, sống nghĩa tình, tôn trọng đạo lý gia phong và xây dựng nếp sống văn hóa, văn minh. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 70% tộc họ xây dựng quy ước dòng tộc.

Như vậy, trong đời sống cộng đồng hiện nay, dòng họ vẫn có thể trở thành một không gian để những chuẩn mực ứng xử được nhắc nhớ và thực hành từ những điều rất cụ thể.

Ở dòng họ Nguyễn Quốc, sự gắn kết không chỉ dừng lại trong phạm vi họ tộc. Các gia đình trong họ sống quần tụ, có quan hệ gần gũi với cộng đồng làng xóm. Khi một gia đình có việc hiếu, hỉ, con cháu được thông báo để cùng chia sẻ, hỗ trợ. Mỗi thành viên cũng được nhắc nhở phải sống hòa thuận với họ hàng, làng xóm, không làm những việc ảnh hưởng đến danh dự gia đình và dòng họ.

Từ gia đình đến dòng họ rồi lan tỏa ra cộng đồng, những chuẩn mực về kính trọng, đoàn kết, tương trợ và trách nhiệm với người xung quanh được hình thành và duy trì bằng chính những việc làm trong đời sống hằng ngày.

Truyền "nếp họ" cho thế hệ sau

Một trong những hoạt động được duy trì nhiều năm ở dòng họ Nguyễn Quốc là khuyến học.

Mỗi dịp rằm tháng Bảy, Ban khuyến học của dòng họ tập hợp danh sách con cháu có thành tích học tập để khen thưởng. Học sinh từ cấp tiểu học đến đại học, có thành tích từ cấp trường trở lên đều được ghi nhận; những thành tích cao hơn ở các kỳ thi cấp địa phương, quốc gia, quốc tế được khen thưởng ở mức cao hơn tùy nguồn quỹ.

Các em trực tiếp nhận phần thưởng tại từ đường của dòng họ. Với những cháu ở xa, phần thưởng được gửi đến tận nơi. Kinh phí do các thành viên tự nguyện đóng góp, người có điều kiện đóng nhiều hơn, người còn khó khăn đóng ít hơn.

Điều đáng nói không nằm ở giá trị vật chất của phần thưởng. Quan trọng hơn, việc một đứa trẻ được cả dòng họ ghi nhận thành tích học tập đã tạo thêm động lực để các em phấn đấu, đồng thời khẳng định một giá trị mà các thế hệ đi trước muốn trao lại, đó là coi trọng việc học và sự trưởng thành của thế hệ trẻ.

Cách làm này cũng đang được nhiều dòng họ tại các địa phương duy trì. Phong trào xây dựng "Dòng họ học tập" được triển khai ở nhiều nơi, trong đó các dòng họ tổ chức ban khuyến học, vận động nguồn lực để khen thưởng, hỗ trợ con cháu học tập và động viên những người có thành tích trở thành tấm gương cho thế hệ sau.

Với những người con xa quê, sự gắn bó với dòng họ cũng không chấm dứt khi rời khỏi làng. Tại Hà Nội, những người thuộc dòng họ Nguyễn Quốc đang sinh sống, học tập và làm việc vẫn có nhóm kết nối riêng để chia sẻ thông tin, hỗ trợ nhau khi cần thiết và cùng hướng về các hoạt động của dòng họ.

Mỗi dịp Tết, rằm tháng Giêng hay rằm tháng Bảy, nhiều gia đình ở xa lại sắp xếp trở về nhà thờ họ. Những đứa trẻ sinh ra và lớn lên ở thành phố có thể chưa hiểu sâu về gia phả, các chi, cành như những người sống ở quê, nhưng qua mỗi lần trở về, các em được chứng kiến nghi lễ tưởng niệm tổ tiên, nghe kể về nguồn gốc và biết thêm về những thế hệ đi trước.

Nhà thờ họ Nguyễn Quốc được công nhận là Di tích lịch sử cấp tỉnh từ năm 2004. Đây cũng là nơi gắn với một dấu mốc lịch sử của địa phương khi được ghi nhận là địa điểm thành lập chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên của huyện Hương Khê. Bên cạnh nhà thờ còn có am thờ một Mẹ Việt Nam Anh hùng có người con duy nhất là liệt sĩ Nguyễn Quốc Xán.

Bởi vậy, không gian nhà thờ họ không chỉ mang ý nghĩa thờ cúng tổ tiên. Với các thế hệ trẻ, đây còn là nơi tiếp xúc với lịch sử gia đình, dòng họ và quê hương thông qua những câu chuyện, nghi lễ và ký ức được lưu truyền.

Những giá trị được vun đắp từ mỗi gia đình, được dòng họ củng cố bằng những quy ước và sinh hoạt chung, cuối cùng không chỉ dừng lại trong phạm vi họ tộc mà còn được thể hiện trong cách mỗi người ứng xử với hàng xóm, làng xóm và cộng đồng. Sự kính trọng người lớn, tinh thần tương trợ, ý thức giữ gìn danh dự gia đình, dòng họ hay trách nhiệm với quê hương đều góp phần tạo nên nếp sống văn hóa ở khu dân cư.

Đó cũng là cách "nếp nhà" được tiếp nối, từ gia đình đến dòng họ và rộng hơn là cộng đồng làng xã.