Gỡ điểm nghẽn nước sạch cho phụ nữ nông thôn

Theo số liệu từ Hội thảo "Chia sẻ kinh nghiệm vận động chính sách hỗ trợ phụ nữ tiếp cận nước sạch, vệ sinh, góp phần thực hiện tiêu chí '3 sạch' trong xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026-2030" do TƯ Hội LHPN Việt Nam phối hợp với Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) vừa diễn ra tại TP Hải Phòng, Việt Nam đã nâng tỷ lệ hộ tiếp cận nước hợp vệ sinh lên gần 100%, tỷ lệ hộ có nhà tiêu lên 95% vào năm 2024, nhưng chất lượng dịch vụ vẫn phân hóa rõ rệt tại các vùng miền và vùng đồng bào các dân tộc trong cả nước. 

Cụ thể, tỷ lệ tiếp cận nước sạch đạt chuẩn tại đô thị đạt khoảng 95%, trong khi khu vực nông thôn mới đạt 51%. Tỷ lệ người Khmer sử dụng nước an toàn đạt khoảng 47%, còn người Nùng, người H'Mông chỉ đạt khoảng 8%. Có 35 nhóm dân tộc thiểu số đạt tỷ lệ dưới 20%, trong đó 19 nhóm dưới 10%, còn tỷ lệ nhiễm khuẩn E.coli trong nước của một số nhóm lên tới 93% so với mức trung bình nông thôn 53%.

Hơn nữa, biến đổi khí hậu tiếp tục làm sâu sắc thêm bất bình đẳng khi hạn hán, xâm nhập mặn, bão lũ, triều cường gây thiếu nước, ô nhiễm nguồn nước hoặc làm hư hỏng công trình vệ sinh. Nhiều nhà tiêu tại Đồng bằng sông Cửu Long xây dựng từ 10 đến 20 năm trước thường xuyên bị ngập. Còn tại Lai Châu, khoảng 93% người dân nông thôn dùng nước hợp vệ sinh nhưng chỉ khoảng 25% dùng nước sạch đạt quy chuẩn. 

Khảo sát tại Điện Biên, Gia Lai, Sóc Trăng, Cần Thơ còn cho thấy hơn 80% học sinh thiếu kiến thức về quản lý vệ sinh kinh nguyệt và 50% em bị sốc khi có kinh nguyệt lần đầu.

Chuyển sức mạnh phong trào thành chính sách

Trước thực tế đó, Đoàn Chủ tịch Trung ương Hội LHPN Việt Nam đã đề ra Kế hoạch Hành động số 324/KH-ĐCT, đưa "3 sạch" thành nhiệm vụ trọng tâm, gắn với tiêu chí 17.8, 18.7 của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới. 

Thực hiện Kế hoạch này, các cấp Hội LHPN đã hỗ trợ 821.309 hộ xây dựng hoặc nâng cấp nhà tiêu hợp vệ sinh, giúp hơn 1,4 triệu hộ sử dụng nước sạch, triển khai hơn 10.000 mô hình bảo vệ môi trường, thực hiện hơn 3.320 công trình, phần việc và hỗ trợ 604.837 hộ đạt đủ 8 tiêu chí của Cuộc vận động. Có 47 tỉnh, thành phố huy động hơn 66,6 tỷ đồng từ Chương trình mục tiêu quốc gia để triển khai nội dung liên quan đến "3 sạch".

Bên cạnh đó, Kế hoạch cũng tạo bước chuyển từ vận động phong trào sang tham gia xây dựng, thực thi chính sách tại địa phương. Cụ thể, có 19 trong 63 tỉnh, thành phố theo đơn vị hành chính cũ ban hành kế hoạch hoặc đề án thúc đẩy "3 sạch", trong đó TƯ Hội hỗ trợ 9 tỉnh xây dựng dự thảo trình UBND tỉnh; các tỉnh: Sóc Trăng, Thái Nguyên, Đắk Lắk đã được bố trí ngân sách hoặc nhận chỉ đạo hỗ trợ triển khai. 

Từ góc độ quản lý nhà nước, bà Đỗ Phương Hiền, Giám đốc Trung tâm Giám sát chất lượng nước Quốc gia, nhận định Việt Nam đã hình thành hệ thống quy chuẩn, quy định kiểm tra, giám sát chất lượng nước sạch. Tuy nhiên, pháp luật chưa phân công cụ thể một bộ, ngành chủ trì quản lý nhà tiêu hộ gia đình, trong khi nhiều địa phương thiếu nhân lực, kinh phí, năng lực hướng dẫn, kiểm tra; dự thảo Chương trình mục tiêu quốc gia cũng chưa có dòng ngân sách riêng hỗ trợ hộ xây dựng công trình vệ sinh. Vì vậy, theo bà Đỗ Phương Hiền, cần xác định rõ đầu mối, bổ sung ngân sách, vận động giảm lãi suất vay nước sạch, vệ sinh từ mức 8,4% và kết hợp truyền thông với hỗ trợ tài chính.

Cộng đồng tạo nên những mô hình bền vững

Thực tiễn địa phương chứng minh phụ nữ không chỉ thụ hưởng mà còn trực tiếp tổ chức, vận hành, giám sát hoạt động bảo vệ môi trường. Tại Hà Tĩnh, Hội LHPN tỉnh huy động gần 4,2 tỷ đồng hỗ trợ hố ủ phân hữu cơ, thùng composite, giỏ phân loại rác cùng các mô hình "Nhà sạch, vườn đẹp", "5 có, 3 sạch"; toàn tỉnh có 82,3% hộ đạt tiêu chí, 90% chi hội xây dựng tuyến đường hoa, hàng rào xanh tự quản, 85% hộ phân loại, xử lý rác tại gia đình. Hội còn tổ chức các tổ phụ nữ tự quản, giao hội viên nòng cốt theo dõi từ 10 đến 15 hộ liền kề và dùng nhóm Zalo phản ánh điểm nóng ô nhiễm tới chính quyền.

Tiêu biểu là tại TP Cần Thơ, Đề án "Xây dựng gia đình 3 sạch, thực hiện chỉ tiêu 17.8 trong Bộ tiêu chí Quốc gia về xã nông thôn mới, giai đoạn 2021-2025" có tổng kinh phí hơn 2,932 tỷ đồng, hỗ trợ 2.113 hộ tại 10 xã xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh, đạt 105,65% kế hoạch. Để đạt được kết quả này, bà Trần Thị Hằng, Phó Chủ tịch Hội LHPN TP Cần Thơ, cho biết Hội tập trung ưu tiên hộ phụ nữ nghèo, hộ dân tộc thiểu số, gia đình có trẻ em hoặc người cao tuổi tại địa bàn chịu hạn hán, xâm nhập mặn. Đồng thời, Dự án CARE đã hỗ trợ 1.163 hộ mua thiết bị chứa nước với tổng kinh phí hơn 1,69 tỷ đồng. Ngoài ra, Hội còn thành lập 10 câu lạc bộ với 400 thành viên, tổ chức 50 sự kiện truyền thông, 8 lớp tập huấn, duy trì sinh hoạt định kỳ để biến hỗ trợ công trình thành khả năng thích ứng của cộng đồng.

Tại tỉnh Thái Nguyên, Hội đã áp dụng phương châm lấy hộ gia đình làm trung tâm, phụ nữ làm nòng cốt, cộng đồng cùng tham gia, chính quyền đồng hành. Hội LHPN tỉnh tiếp cận gần 4.000 cán bộ, hội viên tại các xã đăng ký về đích nông thôn mới; tổ chức 3 chiến dịch "Sạch nhà, sạch bếp, sạch ngõ" thu hút hơn 1.000 lượt người tham gia; tham mưu ban hành thiết kế mẫu, dự toán nhà tiêu phù hợp với thu nhập nông thôn. Từ tháng 2/2023 đến tháng 6/2024, địa phương đã xây mới 2.055 nhà tiêu hợp vệ sinh, tài trợ 186 máy lọc nước trị giá 1,023 tỷ đồng và hỗ trợ 50% kinh phí cho gần 1.000 hộ mua máy lọc nước.

Đặt phụ nữ, trẻ em ở trung tâm chính sách nước sạch

Để giải quyết điểm nghẽn nước sạch cho phụ nữ nông thôn, theo đại diện các bộ ngành, chuyên gia thì cần phải đặt phụ nữ, trẻ em, nhất là trẻ em gái, vào trung tâm kế hoạch nước sạch, vệ sinh. Chính sách cần ưu tiên hộ nghèo, hộ cận nghèo, phụ nữ dân tộc thiểu số, phụ nữ khuyết tật, phụ nữ đơn thân, hộ do phụ nữ làm chủ, người sống tại vùng sâu, vùng xa, vùng thiên tai, hạn hán, xâm nhập mặn. Cơ quan xây dựng chính sách phải tổ chức tham vấn bằng ngôn ngữ phù hợp, tạo không gian để phụ nữ nêu nhu cầu riêng tư rồi đưa ý kiến vào tiêu chí, ngân sách, mô hình hỗ trợ.

Nguồn vốn cũng cần chuyển từ hỗ trợ ngắn hạn sang cơ chế tài chính có khả năng duy trì. Ngân sách trung ương cùng địa phương cần dành dòng chi rõ ràng cho nhà tiêu hộ gia đình, chi phí đấu nối, bồn chứa, thiết bị lọc nước, sửa chữa công trình, quản lý sau đầu tư; tín dụng ưu đãi cần có lãi suất phù hợp với khả năng trả nợ của hộ nghèo. Khi phân bổ cho miền núi phải tính địa hình, khoảng cách, chi phí vận hành và mức độ thiếu nước theo mùa. Doanh nghiệp, ngân hàng, UNICEF cùng các đối tác phát triển có thể bổ sung kỹ thuật, tài chính, mô hình thử nghiệm nhưng cơ quan nhà nước vẫn phải giữ trách nhiệm bảo đảm dịch vụ thiết yếu.

Về phía Hội LHPN Việt Nam, TƯ Hội LHPN Việt Nam cần phối hợp với Bộ Y tế, UNICEF và các cơ quan liên quan khảo sát tổng thể, xây dựng cơ sở dữ liệu, từ đó tham mưu cơ chế hỗ trợ đúng đối tượng, lựa chọn mô hình kỹ thuật phù hợp từng vùng, đồng thời tăng năng lực kiểm tra, giám sát chất lượng nước tại cơ sở; chủ động tham mưu chính sách, kết nối nguồn lực, hướng dẫn hành vi thực chất. Hội LHPN các địa phương cần lồng ghép "3 sạch, 3 an" vào Kế hoạch phát triển kinh tế, xã hội; ưu tiên vùng đồng bào dân tộc thiểu số, thiên tai, bão lũ, xâm nhập mặn; nhân rộng các tổ phụ nữ tự quản và ứng dụng chuyển đổi số để giám sát chất lượng nước, công trình cấp nước, vệ sinh môi trường.