Gói giải pháp gần 3.000 tỷ đồng của Grab và quyền lợi người lao động trong nền kinh tế số

Theo thông tin Bộ Công Thương mới công bố, sau quá trình Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia rà soát, xác minh các phản ánh liên quan đến chính sách giá, phí và những khoản khấu trừ của Grab, doanh nghiệp đã đề xuất 6 nhóm giải pháp điều chỉnh. Tổng giá trị gói cam kết khoảng 2.950,9 tỷ đồng. Trong đó, 915,9 tỷ đồng dành cho thưởng, hỗ trợ và bồi hoàn trực tiếp cho tài xế; 1.808 tỷ đồng là giá trị khuyến mại dành cho hành khách và 227 tỷ đồng là lợi ích từ việc giảm phí.

Đáng chú ý, từ ngày 10/11/2026, tổng phí nền tảng và phí sử dụng ứng dụng mà Grab được hưởng, chưa bao gồm thuế và các khoản thu hộ, sẽ không vượt quá 32% tổng giá trị hành khách thanh toán. So với mức tối đa trước điều chỉnh là 40,6% đối với GrabBike và 39,81% đối với GrabCar, đây là một thay đổi đáng kể trong chính sách thu phí của doanh nghiệp.

Trong nhiều năm qua, kinh tế nền tảng (platform economy) được giới thiệu như một mô hình việc làm mới với ưu thế linh hoạt về thời gian, địa điểm và khả năng chủ động thu nhập. Người lao động có thể đăng ký sử dụng ứng dụng, lựa chọn thời điểm hoạt động và nhận các chuyến xe phù hợp với điều kiện của mình.

Tuy nhiên, đằng sau những ưu điểm ấy là một thực tế không dễ nhìn thấy, đó là quyền chủ động của tài xế nhiều khi không lớn như những gì danh xưng "đối tác độc lập" thể hiện.

Thu nhập của tài xế không chỉ phụ thuộc vào số chuyến xe nhận được mà còn chịu tác động từ cách nền tảng thiết lập giá cước, phí sử dụng ứng dụng, các khoản khấu trừ, cơ chế thưởng và điều kiện duy trì hoạt động. Khi những chính sách này thay đổi, tài xế thường phải tự mình gánh chịu hệ quả, trong khi khả năng thương lượng với doanh nghiệp lại rất hạn chế.

Xăng xe, khấu hao phương tiện, bảo dưỡng, điện thoại, thời gian chờ khách và những rủi ro trên đường đều là những khoản chi phí thực tế. Nếu chỉ nhìn vào doanh thu hiển thị trên ứng dụng mà không tính đầy đủ các chi phí này, rất dễ có một cách nhìn sai lệch về thu nhập của người lao động.

Khi những bất cập trong chính sách giá, phí và khấu trừ được nhiều tài xế phản ánh, sự bất mãn không còn chỉ là những lời phàn nàn riêng lẻ. Những hoạt động ngừng nhận chuyến, tắt ứng dụng, những chia sẻ về thu nhập và điều kiện làm việc trên mạng xã hội đã góp phần đưa câu chuyện của tài xế ra khỏi phạm vi những cuộc trao đổi nội bộ giữa doanh nghiệp với từng đối tác.

Đây chính là một đặc điểm đáng chú ý của quan hệ lao động trong nền kinh tế số. Những người vốn không làm việc tập trung tại một nhà máy, công sở hay địa điểm sản xuất chung vẫn có thể kết nối với nhau thông qua chính môi trường công nghệ mà họ đang sử dụng để kiếm sống. Mạng xã hội trở thành nơi chia sẻ thông tin, tập hợp tiếng nói và tạo ra sự chú ý của cộng đồng đối với những vấn đề mà từng cá nhân khó có thể tự mình giải quyết.

Tại hội thảo "An sinh cho tài xế xe công nghệ - Thực trạng và giải pháp" tổ chức ngày 15/9/2026 ở TPHCM, vấn đề bảo đảm an sinh cho nhóm lao động này đã được các chuyên gia và nhà quản lý đặt ra. Đây không phải là câu chuyện riêng của một doanh nghiệp hay một ứng dụng gọi xe, mà là thách thức chung khi mô hình việc làm truyền thống đang thay đổi nhanh chóng dưới tác động của công nghệ.

Trên thực tế, danh xưng "đối tác" không thể tự nó quyết định bản chất pháp lý của quan hệ giữa tài xế và nền tảng. Điều 13 Bộ luật Lao động năm 2019 đã quy định rõ, trường hợp hai bên thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì vẫn được coi là hợp đồng lao động.

Đây cũng là vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền được bảo vệ về an sinh xã hội. Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đã mở rộng một số nhóm đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, trong đó tiếp tục khẳng định nguyên tắc xác định quan hệ lao động theo bản chất, kể cả trường hợp thỏa thuận mang tên gọi khác. Tuy nhiên, đối với những tài xế thực sự hoạt động độc lập, không thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, việc tiếp cận các chính sách an sinh vẫn là một vấn đề cần tiếp tục quan tâm.

Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý theo hướng nhận diện đúng các dạng quan hệ lao động trong kinh tế nền tảng; xác định trách nhiệm tương ứng của doanh nghiệp đối với người cung ứng dịch vụ; bảo đảm tính minh bạch của thuật toán phân phối chuyến xe, cơ chế tính giá, thu phí và khấu trừ thu nhập. Cùng với đó là những giải pháp phù hợp để người lao động có thể tiếp cận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm tai nạn và các hình thức bảo vệ an sinh khác.

Đặc biệt, cần quan tâm đến quyền được đại diện, đối thoại và thương lượng của nhóm lao động này. Một người tài xế đơn lẻ gần như không có nhiều khả năng tác động đến chính sách của một tập đoàn công nghệ lớn. Nhưng nếu có cơ chế để họ tập hợp ý kiến, đại diện cho quyền lợi chung và tham gia đối thoại một cách thực chất, quan hệ giữa người lao động và nền tảng sẽ có thêm một kênh điều chỉnh cần thiết.

Gói giải pháp gần 2.951 tỷ đồng của Grab là một kết quả đáng chú ý trong quá trình xử lý những phản ánh liên quan đến chính sách giá, phí của nền tảng nhưng không nên xem đây là đích đến cuối cùng. Những điều chỉnh về phí có thể giúp cải thiện thu nhập trước mắt, song không tự động giải quyết được những rủi ro dài hạn về việc làm, an sinh và địa vị pháp lý của tài xế.

Giá trị lớn hơn của câu chuyện này nằm ở một nhận thức cần được khẳng định: người lao động trong nền kinh tế số, dù được gọi bằng tên gì, vẫn là những con người trực tiếp tạo ra giá trị và cần được bảo vệ bằng những cơ chế tương xứng.