Cần hoàn thiện lưới an sinh cho lực lượng lao động nền tảng

Rong ruổi kiếm sống, thấp thỏm nỗi lo tương lai

Buổi trưa đầu hè, giữa dòng xe cộ đông đúc của Hà Nội, anh Nguyễn Minh Quân (35 tuổi) tranh thủ nghỉ chân sau nhiều giờ chạy xe công nghệ liên tục. Chiếc điện thoại vẫn sáng màn hình, báo hiệu những đơn hàng mới có thể xuất hiện bất cứ lúc nào.

Ít ai biết rằng trước khi trở thành tài xế công nghệ, anh Quân từng làm việc cho một doanh nghiệp vận tải với đầy đủ các chế độ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp. Quyết định rời công ty để chuyển sang công việc tự do giúp anh chủ động hơn về thời gian, nhưng cũng đồng nghĩa với việc tự mình gánh vác mọi rủi ro.

"Tôi nghĩ bảo hiểm xã hội là cần thiết. Khi còn trẻ, còn sức khỏe thì chưa thấy hết ý nghĩa của nó. Nhưng đến lúc ốm đau hoặc lớn tuổi hơn mới thấy có một khoản tích lũy cho tương lai là rất quan trọng", anh Quân chia sẻ.

Nhận thức được giá trị của bảo hiểm xã hội nhưng điều khiến anh và nhiều đồng nghiệp băn khoăn là nguồn thu nhập không ổn định. Có những tháng doanh thu khá, nhưng cũng có thời điểm khách ít, chi phí xăng xe tăng cao, khiến khoản tiền còn lại không đáng là bao.

"Nếu áp dụng bắt buộc thì nên có mức đóng linh hoạt hoặc lộ trình phù hợp. Nhiều anh em tài xế còn phải nuôi con nhỏ, trả tiền thuê nhà, tiền học cho con. Nếu đóng quá cao sẽ tạo thêm áp lực", anh nói.

Không chỉ anh Quân, nhiều tài xế công nghệ khác cũng mang tâm trạng tương tự. Họ hiểu rằng bảo hiểm xã hội là chỗ dựa cho tương lai nhưng lại phải ưu tiên những khoản chi tiêu thiết yếu trước mắt.

Với anh Nguyễn Vĩnh Hải (26 tuổi, quê Tuyên Quang), người đã gắn bó với nghề tài xế công nghệ gần một năm, việc tham gia bảo hiểm xã hội là điều cần thiết nếu có cơ chế phù hợp. Anh cho rằng nhiều tài xế sẵn sàng tham gia nhưng mong muốn doanh nghiệp nền tảng cùng chia sẻ trách nhiệm đóng góp. "Nếu doanh nghiệp hỗ trợ khoảng 25% mức đóng, người lao động đóng 75% còn lại thì sẽ hợp lý hơn. Hiện nay, chúng tôi đang phải chịu mức chiết khấu từ 35-37% doanh thu mỗi cuốc xe, nên nếu phải tự đóng toàn bộ chi phí bảo hiểm sẽ khá áp lực", anh Hải chia sẻ.

Phía sau những chuyến xe công nghệ là hàng trăm nghìn lao động đang tự xoay xở với các rủi ro nghề nghiệp và cuộc sống. Khi còn khỏe mạnh, họ có thể tiếp tục lao động. Nhưng nếu gặp tai nạn, bệnh tật hoặc bước sang tuổi xế chiều, câu hỏi về nguồn thu nhập bảo đảm cuộc sống vẫn còn bỏ ngỏ.

Tìm cách để lao động nền tảng có lương hưu

Sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế số đã tạo ra những hình thức việc làm hoàn toàn mới. Tài xế công nghệ, người bán hàng trực tuyến hay lao động làm việc trên các nền tảng số ngày càng trở thành một bộ phận quan trọng của thị trường lao động.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, việc đưa tài xế công nghệ vào diện tham gia bảo hiểm xã hội không chỉ là một điều chỉnh kỹ thuật của chính sách mà còn phản ánh sự thay đổi trong cách nhìn nhận về người lao động trong nền kinh tế số.

"Tôi đã theo dõi sự phát triển của thị trường lao động nhiều năm và nhận thấy rằng lao động nền tảng đang ngày càng trở thành một bộ phận quan trọng của nền kinh tế. Họ không còn là nhóm lao động bên lề như trước đây. Mỗi ngày, họ tạo ra giá trị cho xã hội, đóng góp cho tăng trưởng kinh tế nhưng lại đang thiếu một điểm tựa an sinh tương xứng", bà chia sẻ.

Theo bà, lao động nền tảng là một dạng quan hệ lao động mới. Họ không hoàn toàn giống người lao động trong doanh nghiệp truyền thống nhưng cũng không phải những cá nhân độc lập hoàn toàn. Trên thực tế, công việc của họ vẫn chịu sự điều phối bởi nền tảng số, từ việc phân phối đơn hàng đến các cơ chế đánh giá và kiểm soát chất lượng dịch vụ.

Điều khiến bà trăn trở nhất là nguy cơ hình thành một nhóm lớn người lao động không có lương hưu trong tương lai.

"Nếu hôm nay chúng ta chưa có giải pháp phù hợp thì vài chục năm nữa có thể phải đối mặt với một lớp người cao tuổi từng lao động rất chăm chỉ nhưng lại không có nguồn thu nhập ổn định khi hết tuổi làm việc. Đó không chỉ là câu chuyện của từng cá nhân mà còn là vấn đề của toàn xã hội", bà nói.

Theo bà Lan Hương, mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội là bước đi cần thiết để không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số. Điểm thuận lợi là các nền tảng hiện nay đều có dữ liệu tương đối đầy đủ về thu nhập của người lao động. Nếu được khai thác hiệu quả, đây sẽ là cơ sở để thiết kế mức đóng linh hoạt, phù hợp với khả năng của từng nhóm lao động.

Cần cơ chế hài hòa để bảo vệ người lao động và thúc đẩy kinh tế số

Dưới góc độ kinh tế, PGS.TS Đinh Trọng Thịnh cho rằng, khoảng trống an sinh đối với tài xế công nghệ là vấn đề không thể chậm trễ hơn nữa.

Theo ông, mỗi khi nhìn thấy những tài xế công nghệ tất bật trên đường phố từ sáng sớm đến đêm khuya, ông luôn nghĩ đến câu chuyện phía sau những chuyến xe ấy.

"Đó là những người đang góp phần duy trì nhịp sống của đô thị, thúc đẩy tiêu dùng, dịch vụ và quá trình chuyển đổi số. Nhưng phía sau sự năng động đó lại là nỗi lo rất thực về thu nhập, tai nạn nghề nghiệp và tương lai khi tuổi lao động kết thúc", ông chia sẻ.

Ông cho rằng, bảo hiểm xã hội không nên được nhìn nhận như một khoản chi phí phát sinh mà là một sự đầu tư cho sự ổn định lâu dài của thị trường lao động và của chính nền kinh tế.

Tuy nhiên, theo ông, chính sách dành cho lao động nền tảng cần được thiết kế theo hướng linh hoạt hơn so với lao động truyền thống.

"Điều tôi băn khoăn là nếu áp dụng máy móc các quy định hiện hành thì có thể vô tình làm mất đi tính linh hoạt - vốn là ưu điểm lớn nhất của mô hình kinh tế nền tảng. Chính sách phải vừa bảo vệ được người lao động, vừa tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp tục phát triển", ông nhấn mạnh.

Theo chuyên gia, trách nhiệm bảo đảm an sinh cần được chia sẻ giữa Nhà nước, doanh nghiệp nền tảng và người lao động. Không thể để toàn bộ gánh nặng dồn lên vai tài xế, nhất là khi thu nhập của nhiều người còn bấp bênh.

"Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã lựa chọn mô hình đồng trách nhiệm. Tôi cho rằng Việt Nam hoàn toàn có thể nghiên cứu những kinh nghiệm đó để xây dựng một cơ chế phù hợp với điều kiện thực tế. Điều quan trọng nhất là phải bảo đảm những người đang tạo ra giá trị cho nền kinh tế hôm nay sẽ có một tương lai an toàn và được bảo vệ tốt hơn", ông Thịnh bày tỏ.

* Lao động nền tảng (hay lao động trên nền tảng số) là hình thức làm việc mà cá nhân nhận việc và cung cấp dịch vụ thông qua các ứng dụng hoặc nền tảng kỹ thuật số. Người lao động không có hợp đồng lao động chính thức với một công ty cố định mà thường làm việc tự do, linh hoạt về thời gian.