Khép lại Diễn đàn gia đình tháng 9: Mùa tựu trường - Bớt một nỗi lo để thêm một niềm vui

Mỗi mùa tựu trường, phía sau niềm háo hức của trẻ là một "bảng tính" dài của cha mẹ. Có gia đình lo tiền sách vở, đồng phục, bán trú, đưa đón; có người lo con không theo kịp bạn bè; có cha mẹ mất ngủ vì kỳ thi chuyển cấp, học thêm, chọn trường… Với những gia đình ở vùng khó, nỗi lo còn là đường đến trường, mưa lũ, khoảng cách địa lý hay việc con phải sống xa nhà.

Nhưng qua hàng loạt câu chuyện gửi về Diễn đàn Gia đình tháng 9, một điều trở nên rõ hơn, đừng để những nỗi lo của người lớn chuyển thành áp lực của trẻ. Và để mùa tựu trường thực sự bớt lo, trách nhiệm không thể đặt riêng lên vai cha mẹ.

Khi những khoản chi nhỏ cộng lại thành áp lực lớn

Với nhiều gia đình, năm học mới trước hết là bài toán kinh tế. Chị Nguyễn Thị Duyên, một lao động tự do ở phường Xuân Phương, Hà Nội, có hai con đang học THCS. Thu nhập của hai vợ chồng không ổn định nên mỗi mùa tựu trường là một lần chị phải tính toán. "Tiền học của con không phải khoản duy nhất. Còn sách vở, bút, đồng phục, giày dép, các khoản đóng góp đầu năm... Mỗi thứ một ít nhưng cộng lại thành một khoản không nhỏ", chị chia sẻ.

Trong khi đó, gia đình chị Nguyễn Thị Thùy Linh ở Hà Nội dự kiến dành khoảng 17 triệu đồng cho việc chuẩn bị năm học mới. Những khoản như sách giáo khoa, đồng phục, đồ dùng học tập, bán trú, đưa đón, bảo hiểm… khi cộng lại tạo thành một khoản chi đáng kể dù gia đình đã chủ động dự trù từ trước.

Còn gia đình có ba con của chị Trần Thị Lợi cũng dự kiến chi khoảng 12-15 triệu đồng, trong đó tiền bán trú, học thêm và các khoản đầu năm là những khoản khiến gia đình áp lực nhất.

Đồng quan điểm với những câu chuyện ấy, đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng, cho rằng, không nên chỉ nhìn vào học phí khi đánh giá gánh nặng giáo dục đối với gia đình. Tổng chi phí còn gồm sách vở, đồng phục, bán trú, đi lại, thiết bị học tập, hoạt động giáo dục, học thêm… Với gia đình có hai con cùng đi học, những khoản chi tưởng nhỏ nhưng lặp lại hàng tháng, hàng năm sẽ cộng dồn thành áp lực đáng kể.

Theo bà Trịnh Thị Tú Anh, cần phân biệt rõ khoản thu theo quy định, khoản tiền trả cho dịch vụ học sinh thực tế sử dụng và khoản đóng góp tự nguyện. "Tự nguyện" cũng phải là tự nguyện thực chất, không để phụ huynh có cảm giác nếu không đóng thì con mình sẽ bị ảnh hưởng. Bà cũng nhấn mạnh: muốn giảm gánh nặng cho gia đình thì không thể chỉ nhìn vào học phí, mà phải nhìn cả chất lượng và hiệu quả của giáo dục trong nhà trường.

Đây cũng là vấn đề được TS Vũ Thu Hương, Trung tâm Cá siêu quậy, đặt ra khi bàn về quỹ phụ huynh. Theo bà, việc sử dụng quỹ lớp, quỹ phụ huynh cần được nhìn lại để tránh biến một cơ chế phối hợp giữa gia đình và nhà trường thành thêm áp lực tài chính cho cha mẹ. Các khoản đóng góp, nếu có, cần hướng tới những giá trị thiết thực cho học sinh và phải được công khai, minh bạch.

Như vậy, "bớt lo" ở đây không chỉ là câu chuyện mỗi gia đình phải biết tiết kiệm hơn. Đó còn là câu chuyện của cách tổ chức và quản lý giáo dục, để mỗi khoản tiền phụ huynh bỏ ra thực sự cần thiết, minh bạch và tạo ra giá trị cho trẻ.

Đừng biến năm học mới thành cuộc chạy đua thành tích

Nếu áp lực tiền bạc là nỗi lo dễ nhìn thấy thì áp lực thành tích thường âm thầm hơn. Có phụ huynh thừa nhận không muốn con học thêm quá nhiều nhưng vẫn không dám dừng vì "nhìn quanh thấy bạn bè ai cũng đi học". Có người sợ con thua bạn, sợ điểm thấp, sợ không vào được trường mong muốn. Có gia đình vì quá lo cho tương lai của con mà biến căn nhà thành một "trường thi" thu nhỏ.

Câu chuyện của chị Phạm Thúy Hằng, phụ huynh ở phường Kim Liên, Hà Nội, là một ví dụ. Con bước vào lớp 9, chuẩn bị cho kỳ thi vào lớp 10, khiến lịch sinh hoạt của cả gia đình đảo lộn. Học thêm, bài tập, đưa đón và chi phí học tập tạo sức ép lớn. Nhưng điều khiến chị day dứt hơn cả là nhận ra sự sốt ruột của mình trước điểm số, trước những khoảng thời gian con nghỉ ngơi, vô tình truyền áp lực sang con.

Từ góc độ chuyên môn, TS Nguyễn Thị Ngọc Liên, giảng viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cho rằng những mối quan tâm của cha mẹ đầu năm học đều chính đáng, nhưng khi quá lo lắng, sự quan tâm có thể trở thành áp lực. Theo bà, trẻ không cần một "hành trang kiến thức" quá nặng mà cần tâm thế sẵn sàng học, biết thích nghi và cảm thấy an toàn khi đến trường.

TS Nguyễn Thị Ngọc Liên gợi ý, các cha mẹ thay vì chỉ chuẩn bị sách vở, kiến thức, hãy giúp con xây dựng nếp sinh hoạt, kỹ năng tự lập, giao tiếp, hợp tác và khả năng tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần. Quan trọng hơn, hãy hỏi trẻ "Con đang cảm thấy thế nào?" thay vì chỉ hỏi "Con đã chuẩn bị đủ sách vở chưa?".

Một lời nhắc khác đến từ cô giáo Nguyễn Thị Vân, Trường THCS Đỗ Ngọc Du, Hà Nội. Theo cô Vân, cha mẹ cần phân biệt "lo cho con" và "lo thay cho con". Một chiếc ba lô mới hay bộ đồ dùng đắt tiền không quyết định kết quả học tập. Điều trẻ cần hơn là cảm giác được cha mẹ tin tưởng và đồng hành.

Cũng từ thực tế giảng dạy, thầy Nguyễn Công Toàn, Trường THCS Đại Đồng Thành, Bắc Ninh, chỉ ra sự khác biệt trong áp lực của học sinh ở các giai đoạn chuyển cấp. Với học sinh lớp 5, vấn đề lớn là thích nghi với môi trường và cách học mới; còn học sinh lớp 9 phải đối diện nhiều hơn với thành tích, thi cử và lựa chọn tương lai. Theo thầy Toàn, kỳ vọng của cha mẹ có thể trở thành động lực nếu phù hợp, nhưng sẽ thành áp lực nếu vượt quá năng lực, tâm lý hoặc sở thích của trẻ.

Bởi vậy, với mỗi lần chuyển cấp, điều cha mẹ cần chuẩn bị đừng chỉ tập trung vào trường nào, lớp nào, học thêm môn gì, hãy chuẩn bị tâm thế vững vàng cho con. Với trẻ lớp 5, đó là tự lập và khả năng thích nghi; với học sinh lớp 9, đó là hiểu mình và chủ động trước lựa chọn tương lai.

Để đến trường là một hành trình an toàn và hạnh phúc

Một điểm chung nổi bật trong các ý kiến gửi về Diễn đàn là mong muốn giáo dục không chỉ tạo ra những học sinh đạt điểm cao mà còn giúp trẻ khỏe mạnh, tự tin, biết tự lập và cảm thấy an toàn.

Chị Trần Thị Thơm, ở phường An Phú Đông, TPHCM, không đặt mục tiêu con phải đứng đầu lớp. Chị mong sau mỗi năm học, con tự lập hơn, biết chịu trách nhiệm, biết giao tiếp, được tham gia trải nghiệm và quan trọng là mỗi ngày đến trường đều vui vẻ, được tôn trọng.

Với học sinh lớp 1, sự chuẩn bị ấy càng cần thiết. Cô giáo Nguyễn Thị Hồng Hải, Trường Tiểu học Pháp Vân, Hà Nội, cho rằng, khó khăn lớn nhất của trẻ khi mới vào tiểu học không hẳn nằm ở việc chưa biết chữ hay chưa biết làm toán, mà ở sự thay đổi đột ngột về môi trường và nếp sống. Trẻ cần được rèn kỹ năng tự phục vụ, tập trung, lắng nghe, giao tiếp và diễn đạt nhu cầu.

Cô Hải cũng cho rằng, trẻ không nhất thiết phải đọc thông, viết thạo, làm toán thành thạo trước khi vào lớp 1. Học trước quá nhiều có thể khiến trẻ mất hứng thú, hình thành thói quen không phù hợp, thiếu chuẩn xác. Điều quan trọng hơn là tạo cho trẻ sự hứng thú với việc học và tránh so sánh với bạn bè.

Ở phía nhà trường, cô Phan Thị Thúy An, Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Tùng Thiện (Hà Nội), nhấn mạnh, gia đình và nhà trường không thể thay thế nhau. Nhà trường có thể dạy kiến thức, rèn nền nếp, nhưng tính trung thực, sự tự lập, trách nhiệm và lòng nhân ái cần được vun đắp liên tục từ gia đình. Theo cô, mỗi ngày cha mẹ chỉ cần dành khoảng 15 phút thực sự chất lượng để lắng nghe con, cùng đọc sách hoặc động viên con khi gặp khó khăn cũng có giá trị hơn nhiều lời thúc ép về điểm số.

Với học sinh vùng cao, khái niệm "an toàn đến trường" còn mang một nghĩa rất cụ thể. Thầy Trần Hưng Thái, Hiệu trưởng Trường PTDTBT THCS Lượng Minh, tỉnh Nghệ An, cho biết, nhiều gia đình vẫn lo đường sá, mưa lũ, việc đưa đón cuối tuần - đầu tuần. Một bộ phận cha mẹ đi làm xa, con ở với ông bà hoặc người thân nên việc trực tiếp đồng hành với con cũng hạn chế. Theo thầy, để học sinh duy trì việc học, sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Tại Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú THCS Con Cuông, Nghệ An, ông Lô Văn Thiệp, Hiệu trưởng nhà trường, lại chỉ ra một nỗi lo khác: học sinh lớp 6 lần đầu sống xa gia đình có thể cần ít nhất một học kỳ để ổn định tâm lý và nền nếp. Nhà trường phải tăng cường tư vấn tâm lý, giáo viên chủ nhiệm gần gũi, động viên và phối hợp với gia đình để hỗ trợ những trường hợp khó thích nghi.