Khuyến sinh không chỉ là vấn đề kinh tế, mà còn là câu chuyện bình đẳng giới

+ Thưa Giáo sư, ông nhìn nhận như thế nào về mối liên hệ giữa những thách thức dân số hiện nay với vấn đề bình đẳng giới và vai trò của phụ nữ trong xã hội?

GS. TS Nguyễn Đình Cử: Thực tế cho thấy, các thách thức như mức sinh giảm sâu, mất cân bằng giới tính khi sinh, hay già hóa dân số đều tác động trực tiếp và nặng nề đến phụ nữ. Chẳng hạn, khi mức sinh năm 2024 chỉ còn 1,91 con, thấp hơn nhiều mức sinh thay thế, hệ lụy nhãn tiền là già hóa dân số nhanh. Trong bối cảnh đó, phụ nữ chính là đối tượng chịu áp lực lớn nhất vì họ thường là người chăm sóc chính cho người cao tuổi trong gia đình. 

Bên cạnh đó, tình trạng mất cân bằng giới tính, sinh nhiều nam, ít nữ còn dẫn đến những hệ lụy đau lòng như nạn buôn bán phụ nữ hay bắt cóc trẻ em. Rõ ràng, dân số không chỉ là những con số thống kê, đó là câu chuyện của bình đẳng giới.

+ Hiện Luật Dân số vừa được thông qua tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đang đưa ra những giải pháp khá cụ thể để khuyến khích sinh con. Ông đánh giá thế nào về tính thực thi của những quy định mới này?

GS. TS Nguyễn Đình Cử: Đây là lần đầu tiên Việt Nam có Luật Dân số mà tại Điều 14 đã cụ thể hóa việc duy trì mức sinh thay thế bằng các giải pháp pháp lý thay vì chỉ dừng lại ở mức độ vận động đạo lý. Tôi đánh giá cao đề xuất tăng thời gian nghỉ thai sản khi sinh con thứ hai thêm một tháng, nâng tổng thời gian nghỉ lên 7 tháng. Cùng với đó là các chính sách hỗ trợ tài chính và xã hội. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi là hiệu quả thực tế của các chính sách này sẽ đến đâu? 

Theo hiểu biết của tôi, Việt Nam mới bắt đầu áp dụng hỗ trợ tài chính cho một số đối tượng cụ thể nên rất khó đánh giá ngay. Nhưng nếu nhìn vào quy luật đã và đang diễn ra tại nhiều nước trên thế giới và ngay tại nước ta, có một thực tế là trình độ phát triển càng cao, càng giàu có thì mức sinh lại càng thấp. Những khu vực giàu nhất Việt Nam hiện nay lại là những nơi có tỷ lệ sinh thấp nhất. Điều này chứng tỏ kinh tế không phải là yếu tố quyết định duy nhất.

+ Theo Giáo sư, kinh nghiệm quốc tế cho thấy điều gì về giới hạn của việc dùng tiền để kích cầu sinh sản?

GS. TS Nguyễn Đình Cử: Nhìn ra thế giới, nhiều nước phát triển đã đổ rất nhiều tiền của vào để khuyến khích sinh sản nhưng thành công vẫn rất hạn chế. Điển hình như Thụy Sĩ, một quốc gia có thu nhập bình quân đầu người tới 90.000 USD/năm. Chính phủ của họ từng có dự án tặng không mỗi công dân khoảng 2.500 USD/tháng bất kể thu nhập, nhưng người dân thậm chí còn bỏ phiếu chống vì họ không quá bận tâm về vấn đề kinh tế. 

Kết quả là mức sinh của Thụy Sĩ năm 2024 cũng chỉ đạt 1,29 con, một con số rất thấp. Điều này một lần nữa khẳng định rằng, khi chi phí tài chính không còn là gánh nặng thì con người lại đối mặt với những rào cản khác. Nếu chúng ta chỉ nhìn vào túi tiền để giải quyết bài toán mức sinh thì sẽ rất khó đạt được mục tiêu như mong đợi.

+ Nếu không phải là tiền, vậy đâu là những "nút thắt" thực sự khiến các cặp vợ chồng trẻ hiện nay ngại sinh con, thưa Giáo sư?

GS. TS Nguyễn Đình Cử: Ngoài chi phí kinh tế, tôi cho rằng có ba nhân tố phi kinh tế đang tác động rất mạnh. Đầu tiên là quỹ thời gian. Việc nuôi dạy một đứa trẻ chiếm dụng rất nhiều thời gian, ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội học tập, công tác và thăng tiến của phụ nữ cũng như các cặp vợ chồng trẻ. Thứ hai là nỗi lo lắng về trách nhiệm. Cha mẹ ngày nay càng có trách nhiệm thì lại càng lo, lo con ra đời có khỏe mạnh không, có mắc các tật bẩm sinh không, lớn lên có học hành tốt không, hay lại sa vào các tệ nạn xã hội? Và cuối cùng là môi trường sống. 

Theo tôi, bên cạnh hỗ trợ tài chính, giải pháp căn cơ phải là tạo điều kiện để phụ nữ cân bằng được giữa chăm sóc con cái và sự nghiệp. Chúng ta cần xây dựng một môi trường xã hội và nhà trường thật sự lành mạnh, an toàn để cha mẹ yên tâm rằng con cái họ sẽ chỉ có chăm ngoan tiến bộ. Đó mới chính là động lực bền vững để nâng cao mức sinh thay thế.

+ Trân trọng cảm ơn Giáo sư!