Lao động di cư - Bài cuối: Để trẻ không bị bỏ lại phía sau trong hành trình mưu sinh

Trong hành trình tìm kiếm việc làm, nhiều gia đình phải lựa chọn giữa đưa con theo hoặc gửi con về quê cho ông bà, người thân chăm sóc. Theo TS. Vũ Thái Hạnh, Viện Kinh tế - Xã hội và Môi trường, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, di cư lao động đang tái cấu trúc gia đình Việt Nam.

Từ những gia đình cùng sinh sống, nhiều gia đình chuyển sang mô hình "đa địa điểm", khi các thành viên phân bố giữa nông thôn - đô thị hoặc trong và ngoài nước nhưng vẫn duy trì quan hệ thông qua việc chuyển tiền, liên lạc trực tuyến và trách nhiệm chăm sóc.

Hệ quả là tại nơi đi, nhiều gia đình xuất hiện tình trạng "khuyết thế hệ", trẻ sống cùng ông bà hoặc người thân; còn tại nơi đến, các gia đình công nhân đối diện với những hạn chế về nhà ở, trường học, y tế và dịch vụ chăm sóc trẻ.

Trẻ em đang chịu những "chi phí" vô hình 

Nguồn thu nhập từ di cư có thể giúp gia đình cải thiện điều kiện dinh dưỡng, học tập và nhà ở. Tuy nhiên, nguồn lực kinh tế không thể thay thế hoàn toàn sự đồng hành của cha mẹ.

TS. Vũ Thái Hạnh cho rằng trẻ có thể thiếu sự hỗ trợ về tâm lý, định hướng trong học tập và hành vi. Với trẻ vị thành niên, sự thiếu vắng cha mẹ còn có thể làm giảm khả năng giám sát, tăng nguy cơ tiếp xúc với những hành vi lệch chuẩn hoặc rủi ro trên môi trường mạng.

Những tác động này không giống nhau ở mọi gia đình mà phụ thuộc vào thời gian cha mẹ đi làm xa, chất lượng liên lạc giữa cha mẹ và con, năng lực của người chăm sóc thay thế và sự hỗ trợ từ nhà trường, cộng đồng.

Bà Trần Thị Thanh Lam, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng trẻ em không chỉ cần được bảo đảm về vật chất mà còn cần sự quan tâm, đồng hành và cảm giác an toàn trong gia đình. Khi cha mẹ quá bận rộn với công việc, trẻ có thể thiếu đi một nguồn hỗ trợ rất quan trọng trong quá trình trưởng thành.

Vì vậy, bài toán di cư không thể chỉ được đo bằng số việc làm hay mức thu nhập tăng thêm. Cần nhìn cả những tác động đối với trẻ em và gia đình.

Đô thị không thể thiếu hạ tầng cho trẻ

Nếu gửi con về quê, trẻ phải sống xa cha mẹ. Nếu đưa con theo, gia đình lại đối diện với bài toán nhà ở, trường học và dịch vụ xã hội.

Theo TS. Vũ Thái Hạnh, đối với trẻ theo cha mẹ đến đô thị và khu công nghiệp, khó khăn không chỉ nằm ở việc thích nghi với môi trường mới mà còn ở khả năng tiếp cận các điều kiện cần thiết cho sự phát triển.

Nhiều gia đình công nhân phải thuê trọ trong không gian chật hẹp, thường xuyên thay đổi chỗ ở theo việc làm. Khả năng tiếp cận trường mầm non công lập, dịch vụ y tế, không gian vui chơi và các hoạt động phát triển kỹ năng cho trẻ còn hạn chế.

Việc thay đổi nơi ở, trường học cũng có thể làm gián đoạn quá trình học tập và hòa nhập của trẻ. Với trẻ nhỏ, thiếu cơ sở chăm sóc, giáo dục mầm non phù hợp có thể khiến gia đình phải gửi con về quê hoặc lựa chọn các cơ sở tư nhân có chất lượng không đồng đều.

Bà Trần Thị Thanh Lam cho biết, tại nhiều khu vực tập trung đông công nhân, điều kiện nhà ở vẫn là một thách thức. Nếu dân số cơ học tăng nhanh nhưng hạ tầng xã hội không theo kịp, hệ quả không chỉ là quá tải trường học, thiếu nhà ở hay dịch vụ y tế mà còn là việc trẻ em không có đủ điều kiện học tập, vui chơi và phát triển.

Bởi vậy, đô thị và khu công nghiệp không thể chỉ được quy hoạch để thu hút lao động. Trường học, nhà trẻ, y tế, nhà ở và không gian vui chơi phải được tính cùng với quá trình phát triển dân cư.

Từ quản lý lao động di cư đến phát triển gia đình di cư

TS. Vũ Thái Hạnh cho rằng, cần chuyển từ tư duy phát triển "đô thị thu hút lao động" sang "đô thị thân thiện với gia đình và trẻ em". Khả năng để người lao động đưa con đến cùng học tập, chăm sóc và phát triển an toàn cần trở thành một tiêu chí quan trọng của phát triển bền vững.

Một thay đổi quan trọng khác là chuyển từ tư duy "quản lý lao động di cư" sang "phát triển gia đình di cư". Trẻ em cần được nhìn nhận là nhóm đối tượng quan trọng của chính sách dân số và phát triển, không phụ thuộc vào nơi đăng ký cư trú hay nơi cha mẹ làm việc.

Điều này đòi hỏi chính sách phải tính đến gia đình ngay từ khi quy hoạch khu công nghiệp, đô thị và các khu vực thu hút đông lao động. Nhà ở xã hội, trường học, cơ sở chăm sóc trẻ em, y tế, thiết chế văn hóa và không gian vui chơi cần được xem là một phần của hạ tầng phát triển.

Cùng với đó, cần hoàn thiện cơ chế phân bổ ngân sách và cung ứng dịch vụ công theo quy mô dân số và nhu cầu thực tế, thay vì chủ yếu dựa trên dân số đăng ký. Những địa phương có đông lao động nhập cư cần có đủ nguồn lực cho giáo dục, y tế và bảo vệ trẻ em.

Một yêu cầu khác là xây dựng hệ thống an sinh linh hoạt, để trẻ không bị gián đoạn quyền tiếp cận giáo dục, y tế, bảo hiểm và các dịch vụ bảo vệ trẻ em khi gia đình thay đổi nơi cư trú. Trong bối cảnh mức sinh giảm và già hóa dân số, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết. 

Theo TS. Vũ Thái Hạnh, lực lượng trong độ tuổi sinh đẻ và trực tiếp chăm sóc con cái lại là nhóm di cư mạnh đến đô thị, khu công nghiệp hoặc ra nước ngoài làm việc. Trong khi đó, những người ông, người bà đang gánh vác vai trò chăm sóc cháu cũng bước vào tuổi cao, khiến nguồn lực chăm sóc truyền thống của gia đình suy giảm.

Do đó, chăm sóc trẻ em không thể tiếp tục được coi là trách nhiệm chủ yếu của mỗi gia đình. Cần có sự chia sẻ giữa gia đình, Nhà nước, thị trường và cộng đồng.

Bà Trần Thị Thanh Lam cũng nhấn mạnh chính sách về di cư không thể chỉ tập trung vào việc làm và thu nhập của người lao động mà phải tính đến cả gia đình và trẻ em đi cùng hoặc ở lại quê nhà.

"Trẻ em phải được đặt ở vị trí trung tâm trong các chính sách liên quan đến di cư. Một đô thị phát triển không chỉ là nơi có nhiều việc làm mà còn phải là nơi trẻ em có thể học tập, vui chơi, được chăm sóc và lớn lên trong môi trường an toàn", bà Trần Thị Thanh Lam nói.

Từ góc độ chính sách, cần nhìn thấy những "chi phí" mà trẻ em có thể phải gánh chịu phía sau các con số về lao động di cư, việc làm và thu nhập. Một khu công nghiệp tạo ra nhiều việc làm nhưng thiếu trường học, nhà trẻ; một đô thị thu hút dân cư nhưng trẻ em không được tiếp cận đầy đủ các dịch vụ thiết yếu - đó đều là những khoảng trống cần được tính đến.

"Bài toán di cư lao động cần được nhìn nhận như một bài toán phát triển con người", bà Trần Thị Thanh Lam nhấn mạnh.

Hiệu quả của quá trình dịch chuyển lao động vì thế không chỉ nằm ở số việc làm được tạo ra hay mức thu nhập tăng thêm, mà còn ở chất lượng cuộc sống của những gia đình phía sau người lao động.

Mục tiêu của chính sách không chỉ là đưa người lao động đến nơi có việc làm, mà phải tạo điều kiện để gia đình ổn định cuộc sống và trẻ em được học tập, chăm sóc, vui chơi và phát triển tại nơi cha mẹ lao động.

Đầu tư cho hạ tầng xã hội, dịch vụ công và hệ thống chăm sóc trẻ em giúp giảm áp lực trước mắt cho các gia đình di cư và góp phần bảo đảm chất lượng nguồn nhân lực và chất lượng dân số trong dài hạn.

Bởi vậy, chính sách di cư chỉ thực sự hướng đến phát triển con người khi phía sau người lao động là một gia đình có thể ổn định cuộc sống và những đứa trẻ vẫn được lớn lên an toàn, được học tập, chăm sóc và phát triển.