Mở rộng diện tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung

Thu nhập cao nhưng không có "điểm tựa" tuổi già

Không ít người làm nghề tự do có thu nhập hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng mỗi tháng nhưng vẫn canh cánh nỗi lo về tuổi già vì thiếu một cơ chế hưu trí ổn định.

Ở tuổi 41, anh Nguyễn Minh Hoàng (TP HCM), chuyên gia tư vấn tài chính tự do, được nhiều người nhìn nhận là một người thành đạt. Mười hai năm làm nghề tư vấn độc lập giúp anh xây dựng được mạng lưới khách hàng rộng, thu nhập mỗi tháng dao động từ 60 đến 100 triệu đồng, có thời điểm cao hơn khi ký được những hợp đồng lớn.

Thế nhưng, phía sau công việc ổn định và nguồn thu nhập đáng mơ ước là nỗi băn khoăn mà anh giữ kín suốt nhiều năm. Không làm việc theo hợp đồng lao động, anh không thuộc diện được doanh nghiệp đóng các chế độ bảo hiểm dài hạn như người làm công ăn lương. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc tuổi già của anh hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng tự tích lũy.

Nhiều năm qua, anh lựa chọn gửi tiết kiệm, đầu tư chứng khoán và tham gia một số loại bảo hiểm thương mại để chuẩn bị cho tương lai. Tuy nhiên, càng làm trong lĩnh vực tài chính, anh càng hiểu không có kênh đầu tư nào hoàn toàn an toàn.

"Tôi từng chứng kiến một người bạn làm cùng nghề gặp biến cố sức khỏe. Chỉ sau vài năm điều trị, gần như toàn bộ khoản tích lũy đều cạn kiệt. Lúc đó tôi mới nhận ra thu nhập cao không đồng nghĩa với việc sẽ an toàn khi về già", anh chia sẻ.

Câu chuyện của anh Hoàng cũng là tâm trạng chung của nhiều lao động tự do có thu nhập khá hiện nay. Họ không thiếu khả năng tạo ra thu nhập, nhưng lại thiếu một cơ chế tích lũy dài hạn đủ ổn định để bảo đảm cuộc sống sau khi không còn khả năng lao động.

Những khoản tiết kiệm chưa đủ xóa nỗi lo tương lai

Nếu như anh Hoàng lo lắng vì sự bấp bênh của các kênh đầu tư thì với chị Trần Thu Hương (43 tuổi), ở Hà Nội, chủ cửa hàng kinh doanh mỹ phẩm trực tuyến, nỗi lo lại đến từ sự khó lường của thị trường.

Gần 8 năm phát triển công việc kinh doanh online, chị xây dựng được lượng khách hàng ổn định, mang về nguồn thu nhập khoảng 70-90 triệu đồng mỗi tháng. Cuộc sống gia đình tương đối đầy đủ, song chị chưa bao giờ nghĩ mình đã có thể yên tâm cho tương lai.

"Làm kinh doanh tự do, hôm nay có thể bán rất tốt nhưng ngày mai thị trường thay đổi thì không ai nói trước được. Thu nhập hiện tại đủ để chăm lo cho gia đình, nhưng tương lai thì luôn là dấu hỏi", chị nói.

Để chuẩn bị cho tuổi già, chị đều đặn dành một phần lợi nhuận để tiết kiệm. Tuy nhiên, theo chị, tiền tiết kiệm rất dễ bị ảnh hưởng nếu gia đình gặp biến cố, bệnh tật hoặc những rủi ro bất ngờ.

Mỗi lần nhìn bố mẹ bước vào tuổi xế chiều với khoản lương hưu tuy không lớn nhưng đều đặn hằng tháng, chị lại thấy bản thân đang thiếu một chỗ dựa tương tự.

"Tôi không mong đến tuổi nghỉ ngơi sẽ sống dựa hoàn toàn vào con cái. Điều tôi mong là có một khoản thu nhập ổn định để tự lo cho cuộc sống của mình", chị Hương chia sẻ.

Cùng chung suy nghĩ ấy, anh Lê Quang Dũng (46 tuổi), Hà Nội, kiến trúc sư hành nghề tự do, cho biết hơn 20 năm làm nghề giúp anh hiểu rất rõ tính chu kỳ của thị trường.

Có những giai đoạn công việc dồn dập, thu nhập rất cao nhưng cũng có lúc thị trường bất động sản chững lại khiến số lượng dự án giảm mạnh.

"Làm nghề tự do đồng nghĩa với việc mọi thứ đều phải tự lo, từ công việc, thu nhập đến chuyện an sinh. Khi còn khỏe thì còn kiếm được tiền, nhưng không ai biết sau này sức khỏe sẽ như thế nào", anh Dũng chia sẻ.

Điều khiến anh suy nghĩ nhiều nhất là không ít đồng nghiệp từng rất thành công nhưng vẫn phải tiếp tục nhận việc khi đã ngoài 60 tuổi vì không có nguồn thu nhập ổn định sau khi nghỉ làm.

Theo anh Dũng, việc có thêm một chương trình hưu trí bổ sung sẽ giúp người lao động tự do chủ động hơn trong việc chuẩn bị cho tương lai. "Tôi không xem đây là một khoản chi phí mà là khoản đầu tư cho chính tuổi già của mình", anh nói.

Ba câu chuyện, ba ngành nghề khác nhau nhưng đều gặp nhau ở một thực tế, thu nhập cao không đồng nghĩa với việc đã có sự bảo đảm cho tương lai. Khi không có quan hệ lao động, phần lớn họ vẫn phải tự xoay xở để xây dựng "quỹ hưu trí" của riêng mình.

Tựu trung lại, phản ánh một thực tế, thu nhập cao không đồng nghĩa với việc có sự bảo đảm cho tương lai. Khi không thuộc quan hệ lao động và không tham gia hệ thống an sinh chính thức, phần lớn họ vẫn phải tự tích lũy, tự xây dựng "quỹ hưu trí" cho mình để có điểm tựa tài chính khi về già.

Chính sách cần theo kịp sự thay đổi của thị trường lao động

Theo TS. Nguyễn Thị Lan Hương, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Lao động và Xã hội, đề xuất của Bộ Nội vụ về việc mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung là tín hiệu tích cực trong bối cảnh cơ cấu lao động đang thay đổi nhanh chóng.

Bà phân tích, lực lượng lao động có thu nhập cao nhưng không có quan hệ lao động ngày càng đông. Đó là các chuyên gia tư vấn độc lập, kiến trúc sư, lập trình viên, người sáng tạo nội dung, chuyên gia công nghệ, chủ hộ kinh doanh hay nhiều nghề nghiệp mới hình thành trong nền kinh tế số.

"Đây là nhóm có khả năng tài chính và nhu cầu tích lũy dài hạn nhưng lại chưa có nhiều cơ hội tiếp cận các chính sách an sinh phù hợp", bà Hương chia sẻ.

Theo TS. Nguyễn Thị Lan Hương, để chính sách thực sự phát huy hiệu quả, điều quan trọng là phải tạo được niềm tin cho người tham gia. Chương trình bảo hiểm hưu trí bổ sung cần được thiết kế theo hướng minh bạch trong quản lý quỹ, linh hoạt về mức đóng và phương thức tham gia, đồng thời bảo đảm rõ ràng quyền lợi để người dân yên tâm lựa chọn.

"Việc hoàn thiện khung pháp lý không chỉ mang ý nghĩa mở rộng thêm một loại hình bảo hiểm mà còn góp phần hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số và thị trường lao động ngày càng đa dạng", bà nhấn mạnh.

Cũng theo bà Hương, khi có thêm lựa chọn tích lũy cho tuổi già, người lao động sẽ chủ động hơn trong kế hoạch tài chính, giảm bớt áp lực phụ thuộc vào gia đình khi về hưu. Đồng thời, xã hội cũng giảm gánh nặng chăm sóc người cao tuổi trong tương lai.

Thực tế cho thấy, tiết kiệm, đầu tư hay sở hữu tài sản vẫn là những kênh chuẩn bị tài chính quan trọng. Tuy nhiên, các kênh này đều chịu tác động của biến động thị trường và những rủi ro không thể lường trước. Một chương trình hưu trí bổ sung với khung pháp lý rõ ràng sẽ trở thành "trụ cột" thứ hai, song hành cùng các hình thức tích lũy cá nhân để bảo đảm cuộc sống khi tuổi già.

Nhìn rộng hơn, việc mở rộng bảo hiểm hưu trí bổ sung còn phản ánh sự chuyển dịch trong tư duy xây dựng chính sách an sinh. Khi lực lượng lao động ngày càng đa dạng về hình thức việc làm, hệ thống an sinh cũng cần thích ứng để không bỏ sót những nhóm lao động mới đang đóng góp ngày càng lớn cho nền kinh tế.

"Đó không chỉ là lời giải cho bài toán tuổi già của những người làm nghề tự do hôm nay mà còn là bước đi cần thiết hướng tới một hệ thống an sinh bao trùm, nơi mọi người lao động, dù làm việc trong hay ngoài khu vực có quan hệ lao động, đều có cơ hội xây dựng một tương lai ổn định và chủ động hơn", bà Hương phân tích.