Mong con nối dài sợi chỉ đường thêu

Theo tư liệu được ghi trên các bản sắc phong, làng thêu Đông Cứu, thuộc huyện Thường Tín (cũ), Hà Nội, có lịch sử từ thời vua Lê Cảnh Hưng, năm 1746. Làng thờ Tiến sĩ Lê Công Hành, người được tôn là Ông tổ nghề thêu. Tương truyền, trong chuyến đi sứ phương Bắc, ông đã học được kỹ thuật thêu rồi truyền dạy lại cho người dân khi trở về nước.

Qua nhiều thế hệ, người thợ Đông Cứu đã phát triển kỹ thuật thêu tinh xảo, đặc biệt là nghề thêu long bào, áo mão phục vụ vua chúa, quan lại và quý tộc trong triều đình phong kiến. Trải qua hàng trăm năm, làng nghề vẫn gìn giữ những kỹ thuật thêu cổ, đồng thời phát triển các sản phẩm như khăn chầu, áo ngự, tán, lọng và trang phục lễ hội, trở thành một địa chỉ tiêu biểu của nghề thêu truyền thống ở Hà Nội.

9 tuổi bén duyên nghề, cả đời gắn bó đường kim

Chị Nguyễn Thị Tuyết (46 tuổi) bắt đầu học nghề từ năm 9 tuổi. Để trở thành người thợ thạo việc, chị mất khoảng 6 năm miệt mài học hỏi, rèn luyện. Những ngày đầu theo nghề, chị học từ chính bố mẹ, người thân và những người thợ trong xưởng. Có những công đoạn khó, những chi tiết chưa hiểu, chị lại chủ động hỏi người đi trước để tìm cách xử lý.

Nhớ về những năm tháng đầu tiên ấy, chị Tuyết chia sẻ: "9 tuổi bén nghề, đến nay đã hơn 35 năm tôi gắn bó với nghề thêu. Bố mẹ làm nghề, các chị em trong nhà cũng theo nghề nên từ nhỏ tôi đã quen với công việc này. Cứ nhìn người lớn làm rồi học theo, chỗ nào chưa biết thì hỏi, dần dần mới thành thạo".

Theo chị Tuyết, thêu tay là công việc không dành cho người nóng vội. Người thợ phải kiên trì, cần cù, tỉ mỉ trong từng chi tiết. Một đường kim chưa chuẩn, một chi tiết chưa đạt yêu cầu cũng có thể ảnh hưởng đến vẻ đẹp của cả sản phẩm.

Hơn 3 thập kỷ gắn bó, nghề thêu đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của chị Tuyết. Đây vừa là công việc mang lại thu nhập, vừa là truyền thống gia đình được trao truyền qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, giữ nghề trong cuộc sống hiện đại không chỉ là chuyện kiên trì với những kỹ thuật truyền thống. Đó còn là bài toán mưu sinh, tổ chức sản xuất và thích nghi với những thay đổi của thị trường.

Tại xưởng của gia đình chị Tuyết, máy móc đã được đưa vào một số công đoạn sản xuất, đặc biệt là thêu vi tính. Sự thay đổi này giúp giảm bớt sức lao động và đáp ứng nhu cầu sản xuất, song cũng làm thay đổi cách tổ chức công việc. "Bây giờ có máy móc hỗ trợ nên công việc cũng thay đổi nhiều so với trước. Ngày xưa làm hoàn toàn bằng tay thì cần nhiều người, còn hiện nay một người có thể đảm trách ba dàn máy. Máy móc giúp giảm bớt sức lao động, nhưng người làm nghề vẫn cần có kinh nghiệm và sự cẩn thận", chị Tuyết cho biết.

Dù máy móc ngày càng đóng vai trò quan trọng song với những sản phẩm đòi hỏi kỹ thuật thủ công, bàn tay người thợ vẫn giữ vị trí không thể thay thế. Một sản phẩm có thể mất hơn 2 tháng để hoàn thiện nếu một người đảm nhiệm toàn bộ các công đoạn. Trong khi đó, tiền công bình quân của thợ thêu khoảng 200.000 đồng/ngày.

Những con số ấy phần nào cho thấy sự nhẫn nại và công sức mà người thợ phải bỏ ra để tạo nên một sản phẩm thủ công. Với những người như chị Tuyết, yêu nghề là điều kiện cần nhưng để nghề tồn tại lâu dài còn phải tính đến thu nhập, đầu ra sản phẩm và khả năng thích ứng với thị trường.

Đau đáu niềm mong con nối nghề cha mẹ

Chị Tuyết có 3 người con. Trong đó, người con trai cả Lê Văn Duy (24 tuổi), hiện làm việc tại xưởng của gia đình, phụ trách máy móc và sản xuất các mặt hàng áo thêu vi tính. Sự tiếp nối ấy cho thấy nghề thêu vẫn có khả năng thích ứng với thế hệ trẻ khi được kết hợp với kỹ thuật và phương thức sản xuất mới.

Nếu thế hệ của chị Tuyết trưởng thành từ những năm tháng học thêu thủ công thì công việc của Duy gắn nhiều hơn với máy móc, thiết bị và quy trình sản xuất hiện đại. Cách làm thay đổi, người con trai vẫn hào hứng tiếp tục công việc đã nuôi sống gia đình qua nhiều năm.

Nói về mong muốn con trai nối nghiệp, chị Tuyết bày tỏ: "Tôi mong con hiểu được giá trị của nghề truyền thống để giữ gìn, sáng tạo, phát triển nghề theo cách của thế hệ mình".

Ngoài con trai lớn nối nghiệp mẹ, người con út của vợ chồng chị Tuyết đang học lớp 9 nên chưa có sự lựa chọn nghề tương lai. Với chị Tuyết, mong muốn truyền nghề không đồng nghĩa với việc buộc các con phải tiếp nối công việc của cha mẹ mà quan trọng hơ cả, là các con hiểu được giá trị của nghề truyền thống, biết trân trọng công sức của những người đi trước. "Các con có cuộc sống và lựa chọn riêng nên gia đình cũng phải tôn trọng. Bé út còn nhỏ nên tôi muốn cháu tập trung học hành. Việc sau này có theo nghề hay không thì để con dần tìm hiểu, cân nhắc. Tôi vẫn luôn động viên các con tìm hiểu nghề của gia đình", chị Tuyết giãi bày.

Câu chuyện của gia đình chị Tuyết gợi mở vấn đề rộng hơn ở các gia đình làm nghề truyền thống, khi đứng trước lựa chọn nghề nghiệp ngày càng đa dạng, liệu con cháu có tiếp tục con đường của cha mẹ?

Với thế hệ trước, mong muốn truyền nghề thường xuất phát từ tình yêu nghề, niềm tự hào về gia đình và nỗi lo những kỹ năng tích lũy qua nhiều năm sẽ dần mai một. Với người trẻ, lựa chọn ấy còn gắn với thu nhập, cơ hội phát triển và mong muốn tự quyết định tương lai. Nên thế hệ sau cần hiểu giá trị của nghề, nhìn thấy cơ hội phát triển và tự nguyện lựa chọn gắn bó. Khi người trẻ tìm được chỗ đứng của mình trong nghề truyền thống, sự tiếp nối mới có thể bền vững.

Hơn 35 năm trước, chị Tuyết bước vào nghề thêu từ sự chỉ bảo của bố mẹ và những người đi trước. Hôm nay, chị tiếp tục đứng trong xưởng, vừa làm nghề, vừa khuyến khích các con tìm hiểu công việc đã nuôi sống gia đình qua nhiều thế hệ.

Đường kim, mũi chỉ có thể thay đổi theo thời gian; máy móc có thể đảm nhiệm thêm nhiều công đoạn gia công của con người nhưng mong muốn được trao truyền những kỹ năng tinh xảo của nghề truyền thống luôn vẹn nguyên trong tâm tưởng chị Tuyết. Với chị, câu chuyện "con có về nối nghề?" không chỉ là mong mỏi về một người kế nghiệp. Đó còn là câu hỏi về cách để nghề truyền thống tiếp tục sống trong gia đình, trong làng quê và trong lựa chọn của thế hệ trẻ.