MTTQ tỉnh Quảng Trị: Từ nền tảng pháp lý đến nghệ thuật hóa giải lòng dân

Khi pháp luật vượt qua khuôn khổ giảng đường 

Trong tiến trình hoàn thiện nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp, việc ban hành các đạo luật chỉ là bước khởi đầu; thước đo chuẩn xác nhất cho sinh mệnh của một văn bản quy phạm nằm ở mức độ chuyển hóa vào nhận thức và hành vi của người dân. Tại mảnh đất Quảng Trị, nơi điều kiện địa lý trải dài từ vùng đồng bằng ven biển đến các rẻo cao biên giới, việc phổ biến những quy định mang tính chuyên môn sâu như tố tụng dân sự hay cơ chế hòa giải tại Tòa án vốn là bài toán không hề giản đơn. 

Nhận diện rõ thách thức ấy, ngay sau khi Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 cùng Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án đi vào cuộc sống, Ban Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Quảng Trị đã chủ động phối hợp với các cơ quan tư pháp kiến tạo một chiến lược truyền thông pháp lý bền bỉ, đa chiều và có trọng tâm.

Thay vì lối tuyên truyền khô cứng, hệ thống Mặt trận đã đưa các nguyên tắc pháp lý vào từng ngõ ngách đời sống bằng nhiều kênh: Từ hệ thống loa truyền thanh cơ sở, cổng thông tin điện tử, internet, đến chuyên trang trên Báo Quảng Trị và chuyên mục "Pháp luật và đời sống". Tính đến nay, trong 10 năm thi hành Bộ luật Tố tụng dân sự đã có hơn 2.500 buổi tuyên truyền do Mặt trận và các khu dân cư tổ chức, thu hút hơn 171.000 lượt người tham dự, phát hành 45.424 cuốn tài liệu cùng 60 chuyên trang, 60 chuyên mục. Đồng thời, qua hơn 5 năm thực hiện Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án từ năm 2020 đến nay, MTTQ các cấp tiếp tục nâng cao nhận thức cho trên 107.000 lượt người qua 1.710 hội nghị và buổi sinh hoạt chuyên đề.

Hiệu quả của những nỗ lực ấy được đo đếm bằng sự chuyển biến rõ nét trong tư duy của từng người dân. Bà Nguyễn Thị Tĩnh (thôn Lâm Lang, xã Hiếu Giang), tâm sự rằng trước đây mỗi khi trong dòng họ hay chòm xóm xảy ra tranh chấp đất đai, bà con thường rơi vào tâm lý hoang mang, không biết tra cứu quy định ở đâu và rất dễ đẩy sự việc đi xa. Nhờ cán bộ Mặt trận giải thích cặn kẽ, người dân hiểu rõ ranh giới quyền và nghĩa vụ theo quy định của pháp luật, từ đó biết cách tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp mà vẫn giữ gìn được thuần phong mỹ tục, tình làng nghĩa xóm.

Nghệ thuật hóa giải mâu thuẫn từ sớm, từ cơ sở 

Nếu tố tụng là con đường phân định rạch ròi bằng bản án thì hòa giải, đối thoại lại là phương thức hàn gắn những rạn nứt xã hội bằng sự thấu hiểu và sẻ chia. Thực tiễn công tác Mặt trận tại Quảng Trị cho thấy, những tranh chấp liên quan đến đất đai, thừa kế tài sản hay xung đột hôn nhân gia đình nếu không được can thiệp sớm sẽ rất dễ biến tướng thành khiếu kiện vượt cấp hoặc các vụ án phức tạp. Nắm chắc tinh thần cốt lõi của Bộ luật Tố tụng dân sự về quyền tự định đoạt và tự nguyện thỏa thuận, Mặt trận các cấp đã kiện toàn một mạng lưới hòa giải rộng khắp, đóng vai trò như bộ "giảm xóc" hữu hiệu cho các mâu thuẫn cộng đồng.

Hiện nay, toàn tỉnh duy trì nền nếp 1.336 tổ hòa giải với 9.029 hòa giải viên tại các thôn, bản, tổ dân phố, cùng với 9 Trung tâm Hòa giải, đối thoại tại Tòa án nhân dân hai cấp. Kết quả trong 5 năm qua, các tổ hòa giải đã tiếp nhận 9.195 vụ việc và hòa giải thành công 8.283 vụ, đạt tỷ lệ lên tới 90,1%. Đằng sau chỉ số ấn tượng ấy là sự đóng góp thầm lặng của những người làm công tác Mặt trận cơ sở. Có những cuộc gặp gỡ diễn ra khi phố xá đã lên đèn, nhiều buổi đối thoại kéo dài tới đêm khuya, đòi hỏi người hòa giải phải bền bỉ ngồi lại để lắng nghe từng khúc mắc sâu kín nhất của các bên đương sự.

Bà Hoàng Thị Phương, Trưởng Ban Công tác Mặt trận Tổ dân phố Đông Lễ, phường Nam Đông Hà, đúc kết rằng làm hòa giải cốt ở sự công tâm, kiên trì và biết đặt mình vào vị trí của người trong cuộc. Có những vụ việc ban đầu các bên đối đầu gay gắt, nhưng khi người làm công tác Mặt trận bình tĩnh phân tích thấu đáo các khía cạnh pháp lý, kết hợp vận động bằng tình cảm xóm giềng, sự bức xúc dần nhường chỗ cho tiếng nói chung. Đồng quan điểm đó, bà Lê Thị Thuy Dung, Trưởng Ban Công tác Mặt trận thôn Trung Hải, khẳng định cái gốc của hòa giải là phải gần dân, tạo được niềm tin; khi đã gây dựng được sự đồng thuận thì nút thắt phức tạp đến đâu cũng có thể tháo gỡ.

Ở những địa bàn đặc thù vùng sâu, vùng xa, nơi tập tục truyền thống đan xen cùng nếp sống cộng đồng, vai trò cầu nối của Mặt trận càng được thể hiện sinh động. Ông Hồ Xy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Dân Hóa, cho biết tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, sự phối hợp giữa Mặt trận với già làng, trưởng bản và người có uy tín giữ vai trò then chốt trong việc dập tắt mầm mống bất hòa ngay từ cơ sở, không để phát sinh thành điểm nóng an ninh trật tự. 

Thực tế đó mang lại sự an tâm cho người dân. Ông Lê Tường, người dân thôn Lâm Lang 2, xã Hiếu Giang, chia sẻ rằng hòa giải không chỉ giúp các bên bớt căng thẳng, tiết kiệm thời gian, tiền bạc mà điều cốt yếu là sau cái bắt tay, bà con vẫn giữ vẹn nguyên tình cảm, không còn mâu thuẫn âm ỉ kéo dài.

Không dừng lại ở việc tuyên truyền và hòa giải nội bộ nhân dân, Ủy ban MTTQ Việt Nam các cấp tỉnh Quảng Trị còn phát huy quyền năng hiến định trong việc giám sát hoạt động tư pháp và đồng hành bảo vệ quyền lợi chính đáng của công dân. Đây chính là kênh kết nối trực tiếp đưa tiếng nói của cử tri vào quy trình tố tụng, bảo đảm pháp luật được thực thi minh bạch, nghiêm minh.

Từ năm 2016 đến nay, Mặt trận các cấp đã tiếp nhận 135 đơn khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân; tiến hành phân loại, hướng dẫn bà con về trình tự, thủ tục tố tụng và kịp thời chuyển các cơ quan có thẩm quyền xử lý theo đúng quy định.

Đặc biệt, công tác giám sát tư pháp được triển khai một cách bài bản, thực chất. Ban Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh đã trực tiếp chủ trì 45 cuộc giám sát cấp tỉnh, đồng thời phối hợp chặt chẽ với Đoàn đại biểu Quốc hội, Thường trực và các Ban của HĐND tỉnh thực hiện nhiều chuyên đề giám sát chuyên sâu. Sự phối hợp thường xuyên giữa Mặt trận và Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh trong giám sát công tác thi hành án dân sự, hành chính đã kịp thời phát hiện những điểm nghẽn, từ đó kiến nghị các cơ quan chức năng chấn chỉnh, khắc phục thiếu sót, nâng cao trách nhiệm thực thi công vụ.

Những định hướng chiến lược cho chặng đường mới 

Dù đã đạt được nhiều thành quả đáng ghi nhận, thực tiễn tại Quảng Trị vẫn đặt ra không ít trăn trở khi công tác tuyên truyền ở một số địa bàn vùng sâu chưa thật sự đồng đều, khả năng tiếp cận các quy định pháp luật mới của một bộ phận người dân còn hạn chế. Nhằm tiếp tục phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc và đưa các đạo luật đi sâu vào đời sống thực chất hơn, Mặt trận Tổ quốc các cấp tỉnh Quảng Trị đã định hình các nhiệm vụ trọng tâm cho giai đoạn tiếp theo. 

Trước hết là việc đổi mới phương thức phổ biến pháp luật thông qua ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng hệ thống tài liệu ngắn gọn, trực quan, phù hợp với trình độ nhận thức của từng nhóm đối tượng, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số. Song song với đó là yêu cầu chuẩn hóa và nâng cao năng lực cho đội ngũ báo cáo viên, hòa giải viên và cán bộ Ban Công tác Mặt trận thông qua các chương trình tập huấn kỹ năng chuyên sâu, thường xuyên cập nhật các văn bản luật mới. Mặt trận cũng tiếp tục phát huy vai trò nòng cốt của chức sắc tôn giáo, già làng, trưởng bản, tộc trưởng nhằm tạo dựng sức mạnh cộng hưởng từ phong tục lành mạnh và quy định pháp lý. 

Cuối cùng, việc thắt chặt hơn nữa quy chế phối hợp liên ngành với Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân và ngành Tư pháp sẽ là bảo chứng vững chắc để giải quyết dứt điểm các khiếu nại, tranh chấp ngay từ cơ sở. Pháp luật chỉ thực sự mạnh mẽ khi chạm được vào lòng dân, và tinh thần đại đoàn kết chỉ thực sự vững bền khi dựa trên nền tảng của kỷ cương, công lý. Bằng sự kiên trì, bản lĩnh và tinh thần phụng sự, những người làm công tác Mặt trận trên quê hương Quảng Trị đang từng ngày biến các điều luật thành mạch nguồn nuôi dưỡng một xã hội đồng thuận, văn minh và thượng tôn pháp luật.