Muốn phụ nữ khởi nghiệp thành công, cần nhiều hỗ trợ ngoài vốn

Với nhiều phụ nữ khởi nghiệp, hành trình kinh doanh bắt đầu từ sản phẩm tâm huyết, nghề truyền thống của quê hương hoặc nguồn lực sẵn có tại địa phương. Nhưng để đi từ một cơ sở sản xuất nhỏ đến doanh nghiệp có khả năng mở rộng thị trường, người sáng lập còn phải giải nhiều bài toán về quản trị tài chính, tổ chức nhân sự, minh bạch sổ sách và khả năng phát triển lâu dài.

Từ góc nhìn của chuyên gia tư vấn đầu tư, tài chính doanh nghiệp và mua bán, sáp nhập (M&A) Lê Bình, giới tính không phải yếu tố quyết định thành công của doanh nghiệp. Điều quan trọng hơn là kết quả hoạt động kinh doanh, cách tổ chức vận hành và khả năng phát triển bền vững.

Nhà đầu tư nhìn vào doanh nghiệp, không chỉ nhìn vào người sáng lập

Trong lĩnh vực đầu tư, một sản phẩm tốt chưa đồng nghĩa với một cơ hội đầu tư tốt. Sản phẩm có thể được khách hàng đón nhận, nhưng để thuyết phục nhà đầu tư rót vốn, doanh nghiệp còn phải chứng minh khả năng vận hành, tạo doanh thu và phát triển bền vững.

Theo bà Lê Bình, trong công việc, nhà đầu tư không phân biệt doanh nghiệp do phụ nữ hay nam giới làm chủ mà đánh giá dựa trên kết quả thực tế. Bà cũng cho rằng, trong bối cảnh nhận thức về bình đẳng giới được nâng cao, doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ tại Việt Nam và trên thế giới hiện nhận được một số ưu ái. Tuy nhiên, những ưu ái này không thay thế được yêu cầu về hiệu quả hoạt động và khả năng phát triển của doanh nghiệp.

Từ kinh nghiệm của mình, bà nhận thấy một số phụ nữ khởi nghiệp phải đảm nhận nhiều vai trò trong cuộc sống, khiến thời gian dành cho doanh nghiệp bị phân tán. Có người cũng chưa đủ tự tin khi trình bày về doanh nghiệp trước nhà đầu tư. Những yếu tố này có thể khiến quá trình tìm kiếm nguồn vốn khó khăn hơn, ngay cả khi sản phẩm hoặc dịch vụ có tiềm năng.

Tuy nhiên, theo bà Bình, sự khác biệt trong cách chuẩn bị và điều hành doanh nghiệp chủ yếu xuất phát từ tính cách, nền tảng của từng nhà sáng lập, chứ không phải do giới tính.

Bà cho biết, những phụ nữ khởi nghiệp thành công mà bà từng thấy được đầu tư thường có tình yêu thực sự với sản phẩm, dịch vụ của mình, quan tâm đến khách hàng và nhân sự, đồng thời làm việc bài bản, mạnh mẽ và kiên quyết.

Điều đó cho thấy, để tăng cơ hội tiếp cận vốn, phụ nữ cần chuyển sự tâm huyết với sản phẩm thành năng lực điều hành doanh nghiệp. Bên cạnh chất lượng sản phẩm, họ cần hiểu rõ tình hình kinh doanh, xây dựng đội ngũ và chứng minh được phương án phát triển của mình.

Từ giữ nghề truyền thống đến xây dựng sinh kế bền vững

Với những phụ nữ khởi nghiệp từ hộ kinh doanh, sản phẩm OCOP, nghề truyền thống hoặc nguồn lực địa phương, bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang hoạt động kinh doanh quy mô lớn hơn không đơn thuần là tăng số lượng sản phẩm bán ra.

Khi muốn mở rộng thị trường, doanh nghiệp phải trả lời những câu hỏi căn bản: Mô hình kinh doanh đã được kiểm chứng chưa? Đội ngũ có đủ năng lực khi quy mô tăng lên? Quy trình vận hành có rõ ràng để không phụ thuộc hoàn toàn vào người sáng lập? Hoạt động thu, chi có được ghi chép minh bạch và doanh nghiệp có bảo đảm yêu cầu tuân thủ hay không?

Theo bà Lê Bình, để chuyển từ quy mô nhỏ sang doanh nghiệp có khả năng mở rộng, điều kiện cơ bản là phải có mô hình kinh doanh cụ thể đã được chứng minh, đội ngũ làm việc hiệu quả bên cạnh nhà sáng lập, quy trình vận hành rõ ràng, đồng thời có hiểu biết, tuân thủ và minh bạch trong hoạt động.

Câu chuyện của chị Lương Thị Hạnh, nhà sáng lập Hanhsilk, Chủ nhiệm HTX Lụa Đũi Nam Cao, cho thấy bài toán phát triển nghề truyền thống không chỉ nằm ở việc giữ kỹ thuật sản xuất, mà còn ở khả năng tìm đầu ra và tạo sinh kế cho người làm nghề.

Sau 12 năm gắn bó với lụa đũi Nam Cao, chị Hạnh đúc kết: "Muốn giữ nghề, trước hết phải giúp người làm nghề sống được bằng nghề". Từ nghề kéo đũi truyền thống, Hanhsilk từng bước phát triển thêm sản phẩm thời trang, quà tặng, du lịch trải nghiệm và các kênh thương mại trong nước, quốc tế.

Theo thông tin chị Hạnh cung cấp, doanh thu của Hanhsilk hiện được phân bổ tương đối cân bằng giữa thị trường xuất khẩu và trong nước, mỗi thị trường chiếm khoảng 50%. Các thị trường quốc tế có đơn hàng thực tế gồm Hàn Quốc, Pháp và Úc. Việc phát triển các kênh tiêu thụ này cũng đặt ra yêu cầu về chất lượng, mẫu mã, quy cách và tiến độ giao hàng, bên cạnh việc duy trì bản sắc của sản phẩm thủ công.

Mô hình của Hanhsilk hiện liên kết với khoảng 250 hộ gia đình tham gia các công đoạn sản xuất, cung ứng và phát triển sản phẩm. Trong đó, khoảng 20–30 lao động được trả công trực tiếp; các hộ còn lại chủ yếu làm nghề tại gia đình, thu nhập tính theo sản phẩm hoàn thành. Những con số do chị Hạnh cung cấp cho thấy hoạt động kinh doanh có thể tạo sinh kế cho nhiều gia đình, bên cạnh mục tiêu phát triển của cơ sở sản xuất.

Từ câu chuyện này, có thể thấy sự tâm huyết với nghề cần đi cùng phương án kinh doanh, thị trường tiêu thụ và cách tổ chức sản xuất phù hợp. Đây cũng là những yếu tố giúp cơ sở kinh doanh có nền tảng để mở rộng quy mô và tạo niềm tin với bên cấp vốn.

Theo bà Bình, việc thiết thực trước tiên là giúp phụ nữ nâng cao kiến thức về bán hàng, marketing, tài chính, kế toán, thuế và pháp luật. Những nội dung này có thể được triển khai thông qua đào tạo, bồi dưỡng, đối thoại và các tổ tư vấn trực tiếp.

Tuy nhiên, đào tạo kiến thức nền tảng mới là bước đầu. Hoạt động tư vấn cần giúp người khởi nghiệp nhận diện rõ doanh nghiệp đang ở đâu, còn thiếu gì và cần thay đổi điều gì để sẵn sàng phát triển.

Bà Bình cho rằng, khi thời gian và nguồn lực có hạn, phụ nữ khởi nghiệp nên ưu tiên xây dựng, hoàn thiện phương án kinh doanh và có hồ sơ, sổ sách minh bạch ngay từ đầu. Đây là cơ sở để họ hiểu rõ tình hình hoạt động, xác định nhu cầu vốn và trao đổi với nhà đầu tư trên cơ sở thông tin rõ ràng.

Theo bà, các tổ chức tư vấn có thể rà soát hoạt động doanh nghiệp, đưa ra ý kiến giúp cải thiện và gia tăng giá trị phương án kinh doanh, tham gia định giá, đồng thời hỗ trợ chuẩn bị hồ sơ, sổ sách để doanh nghiệp có thể trao đổi với nhà đầu tư trên cùng một cơ sở thông tin. Quá trình này không chỉ giúp doanh nghiệp thể hiện rõ hơn tiềm năng mà còn góp phần nâng cao giá trị doanh nghiệp và vốn chủ sở hữu.

Đề án 2415 cần mở thêm cánh cửa ngoài tín dụng

Theo bà Lê Bình, tiếp cận tín dụng thuận lợi hơn là một phương án truyền thống đã hỗ trợ nhiều phụ nữ khởi nghiệp, nhưng cần thêm những phương thức khác để đáp ứng nhu cầu đa dạng của doanh nghiệp. Bởi vay vốn đồng nghĩa với nghĩa vụ trả nợ và lãi suất; với doanh nghiệp còn non trẻ, dòng tiền chưa ổn định, áp lực này có thể làm gia tăng rủi ro.

Bà Bình cho biết, ngoài các khoản vay có ưu đãi, hỗ trợ từ Nhà nước với mức lãi suất thuận lợi, các khoản vay tư nhân có thể có chi phí cao hơn nhiều so với vay ngân hàng, tạo thêm áp lực cho người khởi nghiệp. Vì vậy, bên cạnh hỗ trợ tín dụng, bà đề xuất có cơ quan hoặc quỹ hỗ trợ làm việc với các chuyên gia, tổ chức tư vấn uy tín trong lĩnh vực tiếp cận vốn đầu tư, đối tác chiến lược và mạng lưới thị trường. Thông qua đào tạo, bồi dưỡng và đối thoại, phụ nữ có thể xây dựng mô hình kinh doanh bài bản, hiệu quả hơn, từ đó kết nối với nhà đầu tư và đối tác khi đã sẵn sàng.

Cũng theo bà Bình, các quỹ hỗ trợ của Nhà nước và tư nhân cũng nên được tạo động lực để đầu tư vào những ý tưởng có tiềm năng ngay từ giai đoạn đầu, thay vì chỉ chờ doanh nghiệp phát triển tốt mới tham gia. Sự đồng hành khi đó không chỉ dừng ở vốn mà còn có thể bao gồm chuyên gia thực chiến và tư vấn phù hợp để giúp doanh nghiệp phát triển đúng hướng, bền vững hơn và có cơ hội thu hút các nhà đầu tư lớn.

Tuy nhiên, bà Bình cũng lưu ý việc thiết kế mô hình phối hợp này không dễ, bởi mỗi tổ chức có vai trò riêng và việc kết nối vốn đầu tư, đối tác chiến lược đòi hỏi cách làm thực chất. Theo bà, cần có nghiên cứu nghiêm túc, sát thực tế để tìm ra phương án phù hợp, thay vì chỉ dừng ở những cam kết chung.

Trong mô hình bà gợi ý, cơ quan triển khai Đề án 2415 giữ vai trò chủ quản, lựa chọn các tổ chức tư vấn và đầu tư uy tín theo những tiêu chí cụ thể. Các tổ chức tư vấn có thể đóng góp thời gian, nguồn lực ban đầu để đào tạo, tư vấn và hỗ trợ phụ nữ xây dựng, phát triển doanh nghiệp; đổi lại, cần nghiên cứu cơ chế ưu đãi phù hợp và thù lao gắn với kết quả, có thể từ quỹ của đơn vị triển khai, một phần giá trị giao dịch hoặc lợi nhuận thực tế của doanh nghiệp.

Các quỹ đầu tư và ngân hàng tham gia cũng cần có cơ chế khuyến khích phù hợp. Theo bà Bình, tổ chức tư vấn uy tín có thể đóng vai trò kết nối, giúp quỹ đầu tư và ngân hàng hiểu rõ hơn nhu cầu, điểm mạnh, điểm yếu và tiềm năng của doanh nghiệp. Khi các bên có cơ chế hợp tác và lợi ích rõ ràng, khả năng hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp sẽ thực chất hơn.

Bà cho rằng cần xác định rõ vai trò, trách nhiệm và quyền lợi của từng bên, lựa chọn những đơn vị có uy tín và kinh nghiệm thực tế, tránh triển khai hình thức. Trong đó, tổ chức tư vấn hỗ trợ doanh nghiệp hoàn thiện mô hình và tiếp cận nhà đầu tư; quỹ đầu tư đánh giá cơ hội, lựa chọn doanh nghiệp phù hợp; ngân hàng tiếp tục đảm nhiệm vai trò cung cấp tín dụng, trong đó có các chương trình vay ưu đãi; cơ quan triển khai đề án tổ chức kết nối, xây dựng cơ chế và theo dõi kết quả.

Hiệu quả chương trình cũng cần được đo lường bằng những chỉ số cụ thể. Theo bà Bình, ngoài tỷ lệ phụ nữ được đào tạo, cần theo dõi tỷ lệ người tham gia thực sự được vay vốn hoặc nhận vốn đầu tư trên tổng số người tham gia chương trình; tổng số tiền được đầu tư, tài trợ và đóng góp; số việc làm được tạo ra; cùng các khoản thuế và bảo hiểm xã hội mà doanh nghiệp được hỗ trợ đóng góp.

Những chỉ số này giúp đánh giá liệu nguồn lực hỗ trợ có chuyển hóa thành năng lực kinh doanh, việc làm và giá trị kinh tế thực tế hay không, thay vì chỉ dừng ở số lớp tập huấn hoặc số hồ sơ được tiếp nhận.

Từ câu chuyện đưa sản phẩm truyền thống ra thị trường đến góc nhìn của chuyên gia đầu tư, có thể thấy hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp cần đi xa hơn việc tạo cơ hội tiếp cận vốn. Người khởi nghiệp cần được chuẩn bị để đáp ứng yêu cầu của bên cấp vốn; các chương trình hỗ trợ cũng cần tạo cầu nối thực chất giữa doanh nghiệp với tổ chức tư vấn, quỹ đầu tư, ngân hàng và mạng lưới thị trường. Khi năng lực kinh doanh được củng cố và các bên có cơ chế đồng hành rõ ràng, nguồn vốn mới có cơ hội trở thành nền tảng cho sinh kế và sự phát triển lâu dài.