Nâng cao chất lượng hòa giải viên, tăng cường chuyển đổi số trong hòa giải ở cơ sở

Chiều ngày 2/6, tại Hà Nội, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam tổ chức Hội nghị phản biện xã hội đối với dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi). 

Chủ trì Hội nghị có ông Cao Xuân Thạo, Phó Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam; GS.TS Trần Ngọc Đường, Ủy viên Đoàn Chủ tịch, Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn về Dân chủ và Pháp luật UBTƯ MTTQ Việt Nam.

Tại hội nghị, theo đại diện Bộ Tư pháp, việc sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng, Nhà nước về phát triển các cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và khắc phục những bất cập sau gần 13 năm thực hiện Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013.

Theo đó, Dự thảo Luật được kết cấu gồm 05 chương, 35 điều (tăng 02 điều so với Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013). Dự thảo Luật kế thừa một số quy định còn phù hợp của Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 gồm: Phạm vi hòa giải ở cơ sở, tiêu chuẩn hòa giải viên, thôi làm hòa giải viên, tổ hòa giải, quyền và nghĩa vụ của tổ trưởng tổ hòa giải, hòa giải giữa các bên ở thôn, tổ dân phố khác nhau, hòa giải thành, hoà giải không thành, kết thúc hoà giải, trách nhiệm của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp và các tổ chức thành viên của Mặt trận… Đồng thời sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện nhiều quy định liên quan đến việc hình thành, lựa chọn đội ngũ hòa giải viên, quyền và nghĩa vụ của hòa giải viên, người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở, ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong công tác hòa giải ở cơ sở và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong công tác hòa giải ở cơ sở.

Phát huy vai trò chủ thể của nhân dân, thúc đẩy chuyển đổi số

Tại hội nghị, GS.TS Trần Ngọc Đường, Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn về Dân chủ và Pháp luật UBTƯ MTTQ Việt Nam, cho rằng việc sửa đổi luật không chỉ nhằm khắc phục những hạn chế trong thực tiễn mà còn để cụ thể hóa các chủ trương mới của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát huy dân chủ ở cơ sở và tăng cường sự tham gia của người dân vào quản lý xã hội.

GS.TS Trần Ngọc Đường đề xuất bổ sung vào dự thảo nguyên tắc hòa giải ở cơ sở là hình thức để nhân dân trực tiếp tham gia quản lý xã hội, thực hiện dân chủ ở cơ sở, phòng ngừa tranh chấp và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Đồng thời, cần nâng cao tiêu chuẩn hòa giải viên, trong đó chú trọng kiến thức pháp luật, kỹ năng đối thoại và khả năng ứng dụng công nghệ số.

Liên quan đến chuyển đổi số, theo GS.TS Trần Ngọc Đường, Luật Hòa giải cơ sở hiện hành gần như chưa đề cập đến chuyển đổi số; trong khi đó dự thảo Luật sửa đổi mới chỉ đề cập đến nội dung này một cách rời rạc ở nhiều chương, điều khác nhau. Thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cần có một điều/mục/chương riêng về việc chuyển đổi số trong công tác hòa giải, như: Cơ sở dữ liệu hòa giải, sổ hòa giải điện tử, tập huấn trực tuyến về hòa giải cơ sở...

Cùng quan điểm, GS.TS Phan Trung Lý, Uỷ viên Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn Dân chủ và Pháp luật, nhận định chuyển đổi số là xu hướng tất yếu, nhưng cần bảo đảm hòa giải trực tiếp vẫn là phương thức chủ đạo. Theo ông, giá trị lớn nhất của hòa giải nằm ở sự gặp gỡ, đối thoại và uy tín cá nhân của hòa giải viên. Vì vậy, chuyển đổi số nên đóng vai trò hỗ trợ, không thay thế hoàn toàn hình thức hòa giải trực tiếp.

GS.TS Phan Trung Lý kiến nghị: Chuyển đổi số trong hòa giải cần theo hướng hỗ trợ chứ không thay thế hòa giải trực tiếp. Cần quy định nguyên tắc lấy hòa giải trực tiếp làm cơ bản, hòa giải trực tuyến là hình thức bổ trợ phù hợp với từng vụ việc và điều kiện cụ thể. Đồng thời phải có chương trình đào tạo kỹ năng số cho hòa giải viên và đầu tư đồng bộ hạ tầng số ở cơ sở.

Tăng vai trò của Mặt trận ở khu dân cư

Từ thực tiễn cơ sở, bà Nguyễn Hiền Phương, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam phường Hai Bà Trưng (Hà Nội), cho rằng việc bầu hòa giải viên hiện còn nhiều khó khăn. Đối với những người đủ tiêu chuẩn tham gia tổ hòa giải, nên để Ban Công tác Mặt trận (trong đó có đầy đủ đại diện chi ủy, các chi hội đoàn thể) và tổ trưởng, tổ phó tổ dân phố họp, thống nhất cử thành viên tổ hòa giải. Bà Hiền Phương đề xuất giao Ban Công tác Mặt trận ở khu dân cư hiệp thương, lựa chọn và giới thiệu nhân sự tham gia tổ hòa giải thay vì tổ chức bầu cử trực tiếp, qua đó tiết kiệm thời gian, kinh phí và vẫn bảo đảm tính dân chủ.

Đồng tình với đề xuất này, ông Trần Anh Hòa, Bí thư chi bộ kiêm Trưởng ban Công tác Mặt trận phường Đống Đa (Hà Nội), cho rằng cơ chế hiệp thương sẽ giúp lựa chọn được những người có uy tín, kinh nghiệm, chuyên môn pháp luật và tâm huyết với công tác hòa giải. Thay vì tổ chức một cuộc bầu cử, Ban Công tác Mặt trận chỉ cần họp hiệp thương, thảo luận, lựa chọn nhân sự phù hợp từ các đoàn thể hoặc người có kinh nghiệm cư trú trên địa bàn, sau đó lập danh sách đề nghị UBND cấp xã ra quyết định công nhận.

Từ ý kiến góp ý của các chuyên gia, nhà khoa học tại Hội nghị, Phó Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam Cao Xuân Thạo đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp thu đầy đủ các ý kiến phản biện để tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp ngay từ cơ sở, tăng cường đồng thuận xã hội và phát huy vai trò của người dân trong xây dựng Nhà nước pháp quyền.