Nếu có đạo văn ở cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật, lỗi thuộc về người lớn

Trước những nghi vấn liên quan đến liêm chính khoa học tại Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS và THPT năm học 2025-2026, TS. Hoàng Ngọc Vinh, Nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo, cho rằng dư luận đặt vấn đề là có cơ sở và cần được làm rõ một cách minh bạch.

Theo ông, với đặc thù của một đề tài nghiên cứu chuyên sâu, việc học sinh THPT có thể thực hiện toàn bộ quy trình nghiên cứu, từ đặt vấn đề, xây dựng phương pháp, triển khai thí nghiệm, xử lý số liệu đến bảo vệ kết quả, là điều cần được xem xét rất kỹ.

"Ở lứa tuổi học sinh phổ thông, quỹ thời gian học tập vốn đã rất nặng. Để hoàn thành một đề tài có chiều sâu chuyên môn cao như vậy, các em phải có rất nhiều thời gian, kiến thức nền tảng và năng lực nghiên cứu thực sự. Vì thế, khi dư luận đặt ra nghi vấn thì đó là điều không thể xem nhẹ", TS. Hoàng Ngọc Vinh nói.

Ông cũng cho rằng, trong bối cảnh nghi vấn lan rộng, điều đáng chú ý là chưa thấy hội đồng chấm thi - những "người cầm cân nảy mực", những người có trách nhiệm chuyên môn chính thức lên tiếng để bảo vệ tính xác thực của đề tài.

"Nếu đề tài là đảm bảo tính liêm chính khoa học, là do học sinh thực hiện thực chất, thì hội đồng phải có trách nhiệm lên tiếng bảo vệ các em trước dư luận. Đây không chỉ là việc bảo vệ thí sinh, mà còn là bảo vệ uy tín của chính hội đồng và của ngành giáo dục", ông nhấn mạnh.

TS Hoàng Ngọc Vinh đề nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo công khai danh tính, chuyên môn và nền tảng học thuật của các thành viên hội đồng đánh giá, để xã hội có cơ sở giám sát và đối chiếu xem năng lực chuyên môn của hội đồng có thực sự phù hợp với lĩnh vực nghiên cứu của đề tài hay không. Đây là trách nhiệm giải trình tối thiểu.

Về cách nhận diện dấu hiệu đạo văn hoặc sao chép trong nghiên cứu khoa học, TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng việc này không chỉ dừng ở kiểm tra bằng phần mềm, mà quan trọng hơn là đối sánh toàn diện nội dung nghiên cứu.

Theo ông, cần xem xét từng yếu tố cụ thể như: Bài toán nghiên cứu, mục tiêu, phương pháp tiếp cận, quy trình thí nghiệm, cách xử lý dữ liệu và các kết luận khoa học.

"Chỉ cần đặt các nội dung đó cạnh nhau để so sánh là có thể nhận ra mức độ tương đồng. Không chỉ là sao chép câu chữ, mà còn có thể là sao chép ý tưởng, cách tiếp cận, quy trình nghiên cứu hay kết quả thực nghiệm", chuyên gia phân tích.

Bên cạnh đó, TS. Hoàng Ngọc Vinh cho rằng quỹ thời gian và nguồn lực tài chính cũng là những căn cứ quan trọng để đánh giá tính khả thi của một đề tài.

"Chỉ cần nhìn vào quỹ thời gian học tập của học sinh và chi phí cần thiết để triển khai nghiên cứu là có thể đặt ra câu hỏi liệu các em có thực sự đủ điều kiện để hoàn thành toàn bộ công trình đó hay không. Đây chưa phải bằng chứng chính, nhưng là việc cần xem xét", ông nói.

Ảnh bằng chứng nghi vấn "đạo văn" trong nghiên cứu của học sinh trường THPT chuyên Lương Văn Tụy (tỉnh Ninh Bình) với những kết quả nghiên cứu đã được công bố. Ảnh: Diễn đàn liêm chính khoa học

Đồng thời, theo chuyên gia, nhóm tác giả cần làm rõ 5 vấn đề: Quá trình thử - sai và cách khắc phục, lý do lựa chọn phương pháp thu thập dữ liệu, logbook và dữ liệu thô chứng minh quá trình nghiên cứu, điểm mới thực sự so với tài liệu tham khảo và hạn chế lớn nhất của đề tài cùng hướng khắc phục nếu có thêm thời gian.

Đáng chú ý, TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng nếu xảy ra trường hợp có hành vi sao chép, gian lận hay thiếu trung thực trong nghiên cứu, thì trách nhiệm trước hết không nên đổ lên học sinh.

"Nếu có sai phạm, trước hết trách nhiệm thuộc về người lớn - từ người hướng dẫn, đơn vị tổ chức, hội đồng thẩm định đến lãnh đạo nhà trường. Không thể đẩy trách nhiệm chính sang học sinh", ông nói.

TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng, điều quan trọng không chỉ là xác minh có hay không dấu hiệu thiếu trung thực trong nghiên cứu, mà còn phải nhìn vào những động cơ có thể dẫn đến sự việc. "Cần đặt câu hỏi: Vì sao những nghi vấn như vậy vẫn có thể lọt qua các vòng đánh giá? Có hay không yếu tố bệnh thành tích, phong trào hình thức, hay thậm chí là những động cơ khác liên quan đến lợi ích?"- ông nói.

Theo ông, nếu dư luận đã chỉ ra nhiều dấu hiệu bất thường mà khâu tổ chức, thẩm định vẫn không kịp thời chấn chỉnh thì cơ quan quản lý cần xem lại trách nhiệm giám sát và cơ chế kiểm soát chất lượng. Trong môi trường giáo dục, việc để học sinh tham gia vào một công trình thiếu trung thực, nếu có, là điều đặc biệt nguy hiểm.

"Điều cấm kỵ nhất trong giáo dục là để trẻ em bị cuốn vào sự giả dối. Nếu người lớn vì bệnh thành tích mà vô tình hoặc cố ý để các em tham gia vào một sản phẩm không trung thực, thì đó là điều rất đáng báo động trong việc trồng người", ông nhấn mạnh.

TS. Hoàng Ngọc Vinh cũng đặt ra yêu cầu về trách nhiệm quản lý và trách nhiệm hậu kiểm đối với các hội đồng chấm thi qua từng năm. Ông cho rằng, nếu từng có đề tài đạt giải cao nhưng sau đó bị phát hiện có vấn đề, thì không thể bỏ qua trách nhiệm của hội đồng thẩm định.

"Nếu hội đồng chấm sai, chấm thiếu trách nhiệm hoặc để lọt sai phạm, thì cũng cần phải xem xét xử lý. Có như vậy mới tạo ra sự nghiêm túc và lấy lại niềm tin cho xã hội", ông nói.

TS Hoàng Ngọc Vinh nhấn mạnh rằng ở thời điểm hiện tại, điều quan trọng nhất là làm rõ sự thật trên tinh thần khách quan, minh bạch, không vội kết luận nhưng cũng không né tránh trách nhiệm.

"Nếu các em làm thật thì cần bảo vệ các em đến cùng. Nhưng nếu có sai phạm thì phải chỉ ra rõ trách nhiệm của những người lớn đứng phía sau. Không thể để khoa học học đường trở thành nơi chạy theo thành tích hoặc làm méo mó giá trị trung thực trong giáo dục", ông nói.