Ngày của Cha: Khi bố già đi…

Bạn đã bị rơi vào hoàn cảnh này chưa, ngày bé, cha dắt mình tập đi, giờ mình dắt cha từng bước? Có những khoảnh khắc trong đời khiến ta nhận ra thời gian trôi qua trên mái tóc bạc của cha, đồng thời hiện hữu trong những bước chân chậm lại, những bữa cơm ăn ít hơn, những lần quên trước quên sau hay những cơn bệnh bất ngờ ập đến.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh. Một thế hệ đàn ông từng là trụ cột gia đình, từng gánh vác mọi việc lớn nhỏ, nay dần trở nên yếu hơn, phụ thuộc hơn. Cùng với đó là những áp lực mới đối với các gia đình khi chăm sóc cha mẹ tuổi già trong bối cảnh gia đình hạt nhân ngày càng phổ biến, con cháu bận rộn với công việc và cuộc sống riêng.

Khoảng trống sau khi bà nội mất

Anh Quang Hưng ở Hải Thịnh, Ninh Bình kể, gia đình chú út sống cùng ông bà nội anh ở quê. Khi còn đủ hai người, cuộc sống của ông diễn ra đều đặn như chiếc đồng hồ không bao giờ sai nhịp. Ông thích ăn cơm nát. Mỗi bữa, bà đều nghiêng nồi để dành riêng cho ông một phần cơm mềm hơn. Ông thích ăn cơm nếp. Có những tháng, bà sẵn sàng ăn cùng ông món ấy mỗi ngày mà không một lời than phiền.

Ông vốn thích đi chơi. Sáng xách xe đạp đi hết làng trên xóm dưới, chiều lại tụ tập uống trà với bạn già. Nhưng dù đi đâu, đến giờ cơm ông cũng có mặt ở nhà. Bởi ông biết luôn có người chờ sẵn.

Bà không chỉ là vợ. Bà là người quản lý toàn bộ cuộc sống của ông. Bà biết ông thích món gì, uống thuốc lúc nào, đau lưng khi trái gió trở trời ra sao. Bà âm thầm chăm sóc ông bằng hàng nghìn việc nhỏ mà không ai để ý.

Nhưng chẳng ai ngờ rằng, người ra đi trước lại là bà. Ngày bà mất, căn nhà vẫn vậy nhưng nhịp sống hoàn toàn thay đổi. Bữa cơm của ông giờ phải theo giờ đi dạy của thím. Hai ngày mỗi tuần, ông tự ăn tối với phần cơm và thức ăn được để sẵn từ buổi trưa vì thím còn dạy thêm ca chiều. Không ai còn ngồi đối diện gắp thức ăn cho ông hay hỏi một câu quen thuộc: "Hôm nay ông ăn có ngon miệng không?".

Ông vẫn giữ thói quen nghe đài. Từ chương trình thể dục buổi sáng, mục đọc thơ, đến cả chương trình học ngoại ngữ đêm, chiếc radio cũ vẫn phát đều đều bên cạnh giường ngủ. Nhiều hôm ông ngủ quên không tắt đài. Mỗi lần như vậy, chú út lại nói "mát" ông với các con: "Chúng mày cần học ngoại ngữ ở đâu, cứ vào nằm nghe cùng ông là giỏi ngay!". Cả nhà cười, nhưng sau tiếng cười ấy là một nỗi thương khó gọi thành tên. Và ông thì rất buồn. Người già thường không sợ đói. Điều họ sợ nhất là mất đi người hiểu mình, cảm giác mình như người thừa, như người có lỗi.

Chăm cha mắc bệnh sa sút trí tuệ

Nếu nỗi buồn lớn nhất của tuổi già là cô đơn thì căn bệnh khiến nhiều gia đình kiệt sức nhất có lẽ là sa sút trí tuệ.

Chị Mai Hương ở Từ Liêm, Hà Nội chưa bao giờ nghĩ người cha vốn là kỹ sư xây dựng cẩn trọng, nguyên tắc lại có ngày không nhận ra chính con gái mình.

Những dấu hiệu đầu tiên xuất hiện rất âm thầm. Cha chị thường quên chìa khóa, quên tắt bếp gas, quên những cuộc hẹn vừa mới được nhắc vài phút trước. Cả nhà nghĩ đó chỉ là biểu hiện bình thường của tuổi tác. Cho đến một ngày, ông đi bộ ra đầu ngõ rồi không nhớ đường về nhà. Sau nhiều lần thăm khám, bác sĩ kết luận ông mắc bệnh Alzheimer - sa sút trí tuệ thường gặp ở người cao tuổi.

Những năm sau đó là chuỗi ngày đầy thử thách với cả gia đình. Có hôm nửa đêm ông nhất quyết đòi đi làm vì nghĩ mình vẫn đang ở tuổi 40. Có hôm ông nhận con gái là người hàng xóm. Có hôm ông khóc vì khăng khăng cho rằng vợ mình vừa mất, trong khi bà đã qua đời từ nhiều năm trước…

Điều khó khăn nhất không phải là chăm sóc thể chất. "Khó nhất là cảm giác bất lực khi cha dần mất đi ký ức về chính cuộc đời mình", chị Hương nghẹn ngào. Gia đình phải thay phiên nhau trông nom 24/24 giờ. Cửa nhà luôn khóa cẩn thận. Những vật sắc nhọn được cất đi. Lịch uống thuốc được dán kín các phòng.

Tai biến đến khi tuổi đời còn rất trẻ

Nhiều người nghĩ việc chăm sóc cha mẹ chỉ bắt đầu khi họ bước sang tuổi 70 hay 80. Nhưng thực tế, biến cố có thể đến sớm hơn rất nhiều. Anh Quang Minh ở phường Từ Sơn, Bắc Ninh vẫn nhớ như in buổi sáng định mệnh năm ấy.

Cha anh mới 54 tuổi, đang khỏe mạnh, vẫn đi làm và chơi thể thao đều đặn. Trong bữa sáng, ông bất ngờ làm rơi chiếc bát rồi ngã gục xuống nền nhà.

Tai biến mạch máu não. Từ một người đàn ông năng động, cha anh phải học lại mọi thứ từ đầu: tập ngồi, tập đứng, tập cầm thìa, tập nói từng câu ngắn. Người đàn ông từng dạy con đi xe đạp giờ phải vịn tay con trai để bước từng bước.

Những tháng đầu sau tai biến là quãng thời gian đầy áp lực. Chi phí điều trị tăng cao. Công việc của các con bị ảnh hưởng vì phải luân phiên chăm sóc. Người mẹ vừa lo kinh tế vừa lo sức khỏe cho chồng.

Nhưng điều khiến cả gia đình đau lòng nhất là sự thay đổi tâm lý của người bệnh. Từ người vốn mạnh mẽ, ông trở nên dễ tủi thân, cáu gắt, mặc cảm vì không còn khả năng lao động. "Có lần cha khóc và nói mình là gánh nặng của gia đình. Nghe câu đó, cả nhà đều không cầm được nước mắt", anh Minh kể.

Gia đình vẫn là "trụ cột" không thể thay thế

Theo TS Xã hội học, ThS Tâm lý trị liệu Phạm Thị Thúy (Học viện Chính trị khu vực II), trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh chóng, gia đình vẫn là chủ thể không thể thay thế trong chăm sóc ông bà, cha mẹ.

Điều mà gia đình mang lại không chỉ là chăm sóc vật chất mà còn là sự kết nối cảm xúc. Ông bà, bố mẹ có thể được điều trị tại bệnh viện, được hỗ trợ bởi các dịch vụ chuyên nghiệp, nhưng cảm giác được yêu thương, được thuộc về một gia đình chỉ có thể tìm thấy trong chính ngôi nhà của mình.

Tuy nhiên, việc chăm sóc ông bà, cha mẹ đang đối mặt nhiều thách thức. Mô hình gia đình truyền thống ngày càng thu hẹp. Con cháu đi làm xa. Không ít trường hợp "người già chăm người già". Khi cha mẹ mắc bệnh nặng, việc tìm người chăm sóc đủ kỹ năng là vô cùng khó khăn.

Một thực tế khác là gánh nặng chăm sóc vẫn chủ yếu đặt lên vai phụ nữ trung niên. Họ vừa phải lao động kiếm sống, vừa chăm sóc con cái, lại gánh thêm trách nhiệm chăm sóc cha mẹ. Nhiều người buộc phải nghỉ việc hoặc giảm thời gian làm việc để ở nhà chăm sóc người thân.

Theo bà Thúy, giải pháp cần được triển khai đồng bộ từ gia đình, cộng đồng đến chính sách xã hội. Việt Nam cần phát triển mạnh các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi chuyên nghiệp như chăm sóc tại nhà, vật lý trị liệu, chăm sóc theo giờ hoặc mô hình sinh hoạt ban ngày dành cho người cao tuổi.

Bên cạnh đó, cần mở rộng các câu lạc bộ, không gian giao lưu để người cao tuổi có cơ hội kết nối xã hội, giảm cô đơn và nâng cao sức khỏe tinh thần.

Một vấn đề rất quan trọng là đào tạo kỹ năng chăm sóc ông bà, cha mẹ cho các thành viên trong gia đình. Nhiều người chăm sóc bằng tình thương nhưng thiếu kiến thức y tế cơ bản, dẫn đến những rủi ro không đáng có.

"Chăm sóc ông bà, cha mẹ không nên là việc riêng của phụ nữ. Nam giới cần chia sẻ trách nhiệm nhiều hơn. Đồng thời, mỗi người từ tuổi trung niên cũng cần chủ động chuẩn bị cho cuộc đời bên kia dốc của chính mình, cả về sức khỏe thể chất lẫn tinh thần", bà Thúy nhấn mạnh.

Chăm sóc ông bà, cha mẹ không chỉ là câu chuyện đạo hiếu của từng gia đình mà còn là thước đo của một xã hội nhân văn trong bối cảnh già hóa dân số đang trở thành hiện thực.