Nỗi ám ảnh về làn da trắng sáng của phụ nữ Senegal

Dù hiện tại da đã xỉn màu, với những vết thâm rõ rệt và thỉnh thoảng bị kích ứng, Maimouna vẫn kiên quyết không từ bỏ thói quen này. Thậm chí, bà vẫn tiếp tục thực hiện tẩy trắng da khi đang mang thai, với mong muốn "trông thật xinh đẹp cho ngày sinh nở và lễ rửa tội".

Theo các bà đỡ tại làng, việc phụ nữ trong làng tự ý tẩy sắc tố da trong thai kỳ khá phổ biến. Điều này đi kèm với nhiều biến chứng sản khoa tiềm ẩn, bao gồm việc thai nhi chậm phát triển, trẻ nhẹ cân khi sinh, nồng độ cortisol trong huyết tương thấp hơn...

Tại thủ đô Dakar, cách làng Léona 4 giờ lái xe, Hiệp hội Thông tin Quốc tế về Tẩy sắc tố Nhân tạo (AIIDA) trở thành nơi chăm sóc những người trải qua thủ thuật này, hầu hết là phụ nữ, từ năm 2002 đến nay.

Tẩy trắng da khá phổ biến ở Senegal, bất chấp những rủi ro sức khỏe liên quan. Theo phân tích năm 2023 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tỷ lệ người tẩy trắng da tự nguyện tại quốc gia này là 50%. Bác sĩ da liễu kiêm nhà hoạt động xã hội Astou Diouf nhận định, đây là con số đáng báo động.

Đối mặt với nguy cơ biến chứng

Tẩy trắng da ban đầu được xem là một cách làm đẹp đơn giản: phụ nữ thoa xà phòng, dầu, kem hoặc nhiều sản phẩm để có làn da sáng hơn chỉ sau một tuần, đặc biệt là trước các dịp quan trọng như lễ cưới hay ngày lễ quan trọng. Tuy nhiên, mối lo ngại lớn nhất là tình trạng sử dụng phương pháp này liên tục trong nhiều năm. Các tác động nghiêm trọng thường không xuất hiện ngay mà phải sau 15 năm, bao gồm tiểu đường, mụn trứng cá, rạn da, thậm chí là ung thư.

Maimouna duy trì thói quen tẩy trắng da 2 lần một tuần với hỗn hợp kem và dầu, đôi khi pha loãng hơn với nước. Chi phí cho các sản phẩm này vào khoảng 30 USD/tháng, một số tiền khá lớn so với mức lương tối thiểu chỉ hơn 100 USD/tháng ở Senegal. Tuy nhiên, tẩy trắng da vẫn là khoản đầu tư ưu tiên đối với Maimouna. Chồng bà và nhiều người đàn ông khác trong khu vực thích phụ nữ da trắng.

Phụ nữ tẩy trắng da để trông xinh đẹp hơn nhưng trên thực tế, nhiều trường hợp lại bị biến chứng nặng nề. Nhà hoạt động Nyamae Aminata Touré nói: "Có những trường hợp da bị tổn thương nghiêm trọng, có người bị rạn da và bỏng nặng nề đến mức họ không dám để lộ mặt trước người khác. Đa số đều kinh hãi khi nhìn thấy mình trong gương".

"Tôi từng rất xinh đẹp. Tôi đã kết hôn và hôm ấy tôi rất rạng rỡ", Bintou, một phụ nữ ở vùng ngoại ô Dalifort, phía đông nam Dakar, cho biết. Da của bà Bintou xuất hiện những vết đốm đầu tiên vào năm 2023, ngay cả khi bà giảm sử dụng các sản phẩm tẩy trắng. Hiện tại, ở tuổi 60, khuôn mặt bà đầy những vết loang sẫm màu, trong khi da tay không đều màu.

Hầu hết các sản phẩm tẩy trắng da mà những người phụ nữ nêu trên sử dụng đều chứa liều lượng corticosteroid quá cao. Những chất này gây ra nhiều tác dụng phụ, như bầm tím da, làm tăng cân và kích ứng dạ dày. "Trên chai không in thông tin gì cả, chỉ đơn giản là hình ảnh một phụ nữ quyến rũ có làn da trắng", tiến sĩ Astou Diouf giải thích.

Thay đổi định kiến về màu da

Trong nhiều năm qua, để nâng cao nhận thức về mức độ nghiêm trọng của việc tẩy trắng da, AIIDA đã tích cực kêu gọi các nhà hoạch định chính sách hành động. Một trong những thành tựu của Hiệp hội là việc vận động thông qua Điều 112 của Bộ luật Báo chí nước này năm 2017, cấm quảng cáo các sản phẩm làm trắng da trên truyền hình và đài phát thanh tại Senegal.

Mặc dù vậy, làn da trắng sáng vẫn được xem là chuẩn mực của cái đẹp và đã ăn sâu vào văn hóa đại chúng tại quốc gia châu Phi này. Quan niệm "da trắng mới đẹp" càng được củng cố bởi những video ca nhạc và phim truyền hình, vốn được phát liên tục tại nhà, nhà hàng hay các thẩm mỹ viện. Trong những nội dung này, các nữ diễn viên thường mang vẻ ngoài cho thấy dấu hiệu tẩy trắng da rõ rệt, trong khi những người có làn da ngăm lại hiếm khi xuất hiện trong quảng cáo.

Bên cạnh đó, AIIDA cũng tổ chức các chiến dịch nâng cao nhận thức tại trường học, giúp trẻ em gái thấy tự hào về màu da của mình. Điều này không dễ dàng bởi thói quen làm sáng da đã được bình thường hóa tại Senegal. Như ở làng Léona, nhiều trẻ em gái đã bắt đầu các thói quen làm sáng da từ khi mới 10 tuổi. "Em sử dụng sản phẩm của mẹ vì nghĩ mình sẽ trông xinh hơn", Seynabou, 17 tuổi, ngại ngùng chia sẻ. Là con gái út của Maimouna, cô lớn lên trong môi trường mà việc làm sáng da đã trở thành chuẩn mực, được xem là "thời thượng" và hầu như các bạn gái ở trường đều làm theo.

Marie, 20 tuổi, con gái lớn của Maimouna, quyết định không đi theo vết xe đổ của mẹ. Cô không muốn dùng sản phẩm làm trắng da. "Tôi là người da đen và tôi tự hào về làn da của mình. Bạn có thể xinh đẹp với nét tự nhiên. Có rất nhiều người đàn ông không thích phụ nữ tẩy trắng da", cô khẳng định. Marie cho biết cô không bị áp lực từ mẹ hay em gái. "Việc có tẩy trắng da hay không là lựa chọn của mỗi người", cô nói thêm.