Nữ kiến trúc sư "kể chuyện" gia vị Việt bằng ngôn ngữ công nghệ

Có những câu chuyện văn hóa hiện diện ngay trong đời sống hàng ngày nhưng đôi khi lại trở nên quen thuộc đến mức người ta ít khi dừng lại để khám phá. Với chị Nguyễn Thu Phương (Trưởng bộ phận Thiết kế và Kiến trúc Triển lãm của "Bảo tàng Gia vị" Zero Gallery), gia vị Việt Nam là một câu chuyện như thế. Ý tưởng về Bảo tàng Gia vị đến với chị và các cộng sự từ mong muốn xây dựng một mô hình "bảo tàng mini", khai thác những chủ đề văn hóa gần gũi, đời thường.

"Trong bối cảnh ẩm thực Việt Nam ngày càng được biết đến trên thế giới, chúng tôi nhận thấy gia vị có đủ sức hấp dẫn để trở thành chất liệu kể chuyện văn hóa. Từ hạt tiêu, quế, hồi đến những loại gia vị gắn với từng vùng đất, món ăn và ký ức gia đình, câu chuyện về gia vị không chỉ dừng ở chuyện ăn uống. Phía sau đó còn là văn hóa, lịch sử, tập quán và đời sống của cộng đồng. Chúng tôi lựa chọn gia vị như một chủ đề đủ hấp dẫn và tái tưởng tượng câu chuyện văn hóa này qua một góc nhìn hoàn toàn mới", chị Thu Phương chia sẻ.

Với chị, làm mới văn hóa không có nghĩa là thay đổi hay làm mất đi những giá trị vốn có. Điều quan trọng là tìm được một cách kể mới để những giá trị ấy tiếp tục có sức sống trong đời sống đương đại.

14 lần thiết kế để kể chuyện gia vị Việt

Từ ý tưởng đến một không gian trưng bày thực tế là một hành trình dài với không ít thử thách. Với một dự án văn hóa kết hợp công nghệ, bài toán đầu tiên đặt ra với chị Phương và những người đồng hành là làm thế nào để nội dung đủ sâu nhưng không trở nên khô cứng; đủ hấp dẫn nhưng không bị đơn giản hóa; ứng dụng công nghệ nhưng không để công nghệ lấn át câu chuyện văn hóa.

Bên cạnh đó, với một không gian làm bảo tàng chỉ rộng khoảng 200m² càng khiến bài toán trở nên khó hơn. Từng nội dung, từng cách bố trí, từng phương án tương tác đều phải được tính toán để tạo nên một tổng thể thống nhất. 

"Phải đến bản thiết kế thứ 14 chúng tôi mới chốt được thiết kế cuối cùng", chị Phương kể.

14 lần điều chỉnh không chỉ là câu chuyện về một bản thiết kế mà còn là quá trình thử nghiệm, tranh luận, lắng nghe và sẵn sàng làm lại để tìm ra phương án phù hợp nhất. Cùng với bài toán nội dung và thiết kế, việc triển khai một dự án trưng bày còn đòi hỏi khả năng điều phối nhiều đơn vị, từ tư vấn đến các nhà thầu thi công, cùng nhiều bộ môn chuyên môn khác nhau.

Theo chị Phương, đây là một trong những thách thức lớn của lĩnh vực triển lãm. Mỗi đơn vị có một cách tiếp cận, một yêu cầu và một chuyên môn riêng. Việc bảo đảm thông tin được trao đổi đầy đủ, thống nhất giữa các bên là điều không thể xem nhẹ.

Trong quá trình ấy, đội ngũ nội bộ trở thành điểm tựa quan trọng với chị. Sự đồng hành của các thành viên giúp giảm thiểu những khúc mắc, đồng thời tạo điều kiện để những ý tưởng mới được thử nghiệm và hoàn thiện. Với chị Phương, một dự án sáng tạo thành công không thể chỉ dựa vào một cá nhân.

Công nghệ trở thành một công cụ để kể câu chuyện văn hóa

Chị Thu Phương giới thiệu: "Đến với Bảo tàng Gia vị - Zero Gallery tại số 15B Trần Hưng Đạo, Hà Nội, du khách không chỉ đứng nhìn những hiện vật sau tủ kính mà được bước vào một hành trình khám phá bằng nhiều giác quan. 

Với chủ đề đầu tiên xoay quanh phở, người tham quan hóa thân thành những "phi hành gia", lần lượt trải qua 5 không gian tương tác. Từ việc quan sát các mẫu gia vị và khám phá chúng trên màn hình 360 độ, du khách có thể cảm nhận hương thơm qua hệ thống khuếch tán, tìm hiểu vùng nguyên liệu và cách chế biến thông qua các tương tác trực quan. Ở không gian âm thanh, chỉ một cái chạm tay hay cử động qua tia laser cũng có thể tạo nên tiếng nước rửa rau, tiếng băm, tiếng xào nấu. Hành trình khép lại bằng trải nghiệm đa giác quan và câu chuyện về chú robot Zero trong hành trình thu thập, lưu giữ gia vị Việt. Nếu cách trưng bày truyền thống giúp công chúng "xem", thì công nghệ có thể giúp họ "chạm", "tương tác", "khám phá" và "trải nghiệm".

Chúng tôi ưu tiên việc đưa công nghệ trở thành một công cụ để câu chuyện văn hóa, giúp người xem tiếp cận nội dung dễ dàng hơn, tương tác nhiều hơn và chủ động hơn trong quá trình khám phá những nét đặc trưng của gia vị Việt.

Với người Việt, dự án hướng tới việc tạo thêm một điểm đến văn hóa mới. Với du khách quốc tế, đây có thể trở thành một cách tiếp cận khác để khám phá Việt Nam thông qua những câu chuyện tưởng như rất đời thường. Ẩm thực có thể đưa du khách đến với Việt Nam. Nhưng phía sau món ăn còn có câu chuyện về con người, vùng đất và văn hóa. 

Tôi tin rằng, trong thời đại công nghệ 4.0, khi những phương thức tiếp cận thông tin thay đổi từng ngày, câu chuyện văn hóa vẫn giữ nguyên giá trị. Thậm chí, chính công nghệ có thể giúp những câu chuyện ấy tiếp cận được nhiều người hơn. Đó cũng là điểm giao thoa giữa chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững mà chúng tôi đang theo đuổi, lấy giá trị văn hóa làm nền tảng, dùng tư duy sáng tạo để làm mới cách kể và sử dụng công nghệ như một công cụ kết nối".

Nhìn lại hành trình đưa một ý tưởng từ bản phác thảo đến một dự án khởi nghiệp, theo chị Nguyễn Thu Phương, điều quan trọng nhất là cần có niềm tin vào dự án và cần "hành động", bởi trên hành trình ấy, chắc chắn sẽ có những vấp váp, những khó khăn và những phương án phải làm lại. Nhưng mỗi vấn đề đều có thể tìm được lời giải nếu người thực hiện không dừng lại. "Quan trọng hơn, không nên đi một mình. Với những dự án dựa trên văn hóa và sáng tạo, một cá nhân có thể khởi xướng ý tưởng, nhưng để biến ý tưởng thành một mô hình có giá trị và phát triển lâu dài thì cần sức mạnh của cả một tập thể", chị Phương nhấn mạnh.

Hành trình của chị Nguyễn Thu Phương vì thế không chỉ kể câu chuyện về một nữ kiến trúc sư tham gia xây dựng một không gian văn hóa mới. Đó còn là câu chuyện về cách một người phụ nữ lựa chọn nhìn những điều quen thuộc bằng một góc nhìn khác, kiên trì thử nghiệm để tìm ra cách kể phù hợp và đặt công nghệ đúng vị trí. Từ những hạt gia vị nhỏ bé trong đời sống, chị cùng những người đồng hành đang mở ra một câu chuyện lớn hơn về văn hóa, một câu chuyện được kể bằng ngôn ngữ của hôm nay nhưng vẫn bắt nguồn từ những giá trị rất đỗi thân thuộc của Việt Nam.