Nữ quyền vi mô: Phá bỏ định kiến giới từ những điều nhỏ bé

Khi viết thư hoặc email cho một cặp đôi, Tori Dunlap, 31 tuổi, luôn đặt tên người phụ nữ trước trong lời chào. Khi người bạn thân kết hôn, cô cũng chờ đến khi thủ tục đổi tên được hoàn tất mới cập nhật họ mới của bạn mình trong danh bạ điện thoại.

Những hành động nhỏ này không phải là một hình thức đấu tranh chính trị hay chiến dịch xã hội. Chúng là biểu hiện của "chủ nghĩa nữ quyền vi mô" (micro feminism) – những hành động đời thường hướng tới bình đẳng giới.

Dunlap là một tác giả kiêm người dẫn chương trình podcast sống tại Seattle, bang Washington (Mỹ), nổi tiếng với các nội dung thúc đẩy kiến thức tài chính cho phụ nữ. Năm ngoái, cô đăng tải trên kênh TikTok cá nhân có 2,4 triệu người theo dõi một câu hỏi: "Hãy chia sẻ với tôi cách thể hiện chủ nghĩa nữ quyền vi mô kỳ lạ nhất của bạn".

Phần bình luận nhanh chóng tràn ngập những câu trả lời vừa sáng tạo vừa hài hước, dù không phải tất cả đều nghiêm túc, chẳng hạn như bắt đầu bài thuyết trình công việc bằng câu "Hello ladies and sons of ladies" (Xin chào các quý cô và những người con của quý cô).

Nữ quyền vi mô trong cuộc sống

Năm 2024, một video của Ashley Chaney trên TikTok đã khởi xướng xu hướng chủ nghĩa nữ quyền vi mô. Trong video, cô chia sẻ một số hành động nhỏ trong đời sống hằng ngày mà cô thực hiện để thách thức những khuôn mẫu của chế độ gia trưởng. Kể từ đó, chủ nghĩa nữ quyền vi mô dần thu hút sự quan tâm và trở thành chủ đề được nhiều người bàn luận.

"Mỗi khi gửi email, chẳng hạn như cho một CEO, và cần sao chép email đó cho trợ lý để sắp xếp lịch hẹn, nếu trợ lý là nữ, tôi luôn nhập địa chỉ email của họ trước địa chỉ của CEO", Chaney chia sẻ.

Gần đây, nhiều phụ nữ trên mạng xã hội đang tích cực lan tỏa xu hướng nữ quyền vi mô thông qua việc chia sẻ những hành động đầy ý nghĩa trong đời sống thường nhật.

Trong một video trên TikTok, một người dùng cho biết cô gọi loài nhện có tên phổ biến là "daddy long legs" bằng cái tên "mommy long legs" như một cách đảo ngược quy ước quen thuộc. Trong khi đó, một nữ phục vụ chia sẻ rằng khi một cặp đôi gọi cùng một món ăn, cô thường chủ động ưu tiên đặt phần ăn trông hấp dẫn hoặc nhiều hơn trước mặt khách hàng nữ.

Nhiều ví dụ khác cũng được chia sẻ rộng rãi. Một số người cho biết, họ mặc định dùng đại từ "she" thay vì "he" khi không biết giới tính của một con vật. Có người thay câu cảm thán "Thank God" bằng "Thank Goddess". Những người khác cố tình đảo ngược các khuôn mẫu giới tính truyền thống, như việc ưu tiên đưa những ly nước vốn bị gán mác "nữ tính" cho khách hàng nam, hay dành những lời khen trung lập cho một người đàn ông mặc áo đấu thay vì nhấn mạnh vào sự nam tính của họ.

Nhận diện bất bình đẳng giới ẩn sâu trong đời sống thường nhật

Bà Andrea Press, Giáo sư Xã hội học và Nghiên cứu Truyền thông tại Đại học Virginia, nhận định, phụ nữ vẫn luôn phải đối mặt với những định kiến giới tinh vi nhưng thường được xem là điều hiển nhiên. Bà chỉ ra những ví dụ điển hình như việc mặc định phụ nữ là người nội trợ, hay câu hỏi "Bạn có đi làm không?" thường chỉ dành cho phái nữ, trong khi nam giới luôn được mặc định là người gắn liền với sự nghiệp.

Theo Giáo sư Andrea Press, sự trỗi dậy của nữ quyền vi mô chính là minh chứng cho thấy phụ nữ ngày càng nhạy bén hơn trong việc nhận diện những bất bình đẳng giới ẩn sâu trong đời sống thường nhật – những điều mà từ lâu vốn đã được xã hội bình thường hóa thành các chuẩn mực.

Tiến sĩ Halima Kazem-Stojanovic, Phó Giám đốc chương trình Nghiên cứu Nữ quyền, Giới tính và Tình dục tại Đại học Stanford, nhấn mạnh rằng việc tập thói quen nhận diện và điều chỉnh các định kiến giới trong đời sống thường nhật là bước đệm quan trọng cho những thay đổi sâu rộng hơn. "Khi bắt đầu thay đổi các chuẩn mực xã hội, chúng ta sẽ tạo ra tác động bền vững, không chỉ ở cấp độ nhận thức mà còn thấm sâu vào tiềm thức", bà chia sẻ.

Theo bà, những hành động nhỏ như điều chỉnh ngôn ngữ theo hướng trung lập hóa không chỉ dễ thực hiện mà còn mang lại lợi ích cho tất cả mọi người. Tiến sĩ Kazem-Stojanovic khẳng định: "Việc sử dụng ngôn ngữ trung lập thực chất có lợi cho cả nam và nữ, bởi chính hệ tư tưởng gia trưởng cũng gây áp lực lên nam giới".

Bà giải thích rằng những kỳ vọng cứng nhắc về "sự nam tính" thường vô tình giới hạn khả năng thể hiện bản thân và bộc lộ cảm xúc của nam giới, khiến họ cũng trở thành nạn nhân của những định kiến mà xã hội tạo ra.

Thúc đẩy bình đẳng giới mỗi ngày

Jordan Palermo, 24 tuổi, đến từ Toronto (Canada), không lớn lên trong một môi trường chịu ảnh hưởng rõ rệt bởi các định kiến giới. Mẹ cô đi làm, trong khi bố cô đảm nhận phần lớn công việc nhà và chăm sóc con cái. Tuy nhiên, sau này khi làm việc trong ngành dịch vụ nhà hàng – khách sạn, cô nhận ra rằng "rất nhiều người đang vô thức thực hiện các vai trò giới trong cuộc sống hằng ngày mà không nhận ra".

Palermo cho rằng, việc phụ nữ lên tiếng về những hành vi phân biệt đối xử nhỏ nhặt từ nam giới, những điều thường dễ bị bỏ qua, là rất quan trọng, bởi chúng có thể phản ánh những vấn đề sâu xa hơn về bình đẳng và quyền tự chủ. Bản thân cô thực hành nữ quyền vi mô bằng cách không chủ động tránh sang một bên vỉa hè để nhường đường cho nam giới, những người thường mặc định rằng cô sẽ làm vậy, thậm chí đôi khi vẫn đi thẳng về phía cô.

Alice Rose, nhà nghiên cứu về giới và tâm lý học tại Trung tâm Xuất sắc Nơi làm việc thuộc Đại học Nam Úc cho rằng, dù có thể không phải là khái niệm mang tính học thuật, chủ nghĩa nữ quyền vi mô vẫn là cách để thừa nhận những bất bình đẳng mang tính hệ thống và thể hiện một hình thức "phản kháng nhỏ" trước chúng.

Nhà nghiên cứu Alice Rose cho biết, phong trào nữ quyền rộng lớn hơn hướng tới mục tiêu bình đẳng cho tất cả mọi người. Vì vậy, việc cảm thấy mình có thể đóng góp vào mục tiêu đó, dù chỉ bằng những hành động rất nhỏ trong cuộc sống hằng ngày, vẫn mang ý nghĩa tích cực. "Cảm giác rằng bạn là một phần của phong trào, rằng bạn đang làm điều gì đó để thế giới trở nên tốt đẹp hơn, dù đóng góp ấy nhỏ bé, vẫn có sức mạnh riêng của nó", bà nói.

Theo Rose, những hành động nhỏ giúp mọi người cảm thấy mình đang góp phần thúc đẩy bình đẳng giới mà không phải đối mặt với nhiều rủi ro hay phản ứng tiêu cực. Đồng thời, chúng có thể khuyến khích người khác nhận ra những thiên kiến giới tồn tại xung quanh mình. Tuy nhiên, bà nhấn mạnh rằng các hành động cá nhân chỉ là bước khởi đầu. Để tạo ra thay đổi thực sự, vẫn cần những nỗ lực tập thể và cải cách ở cấp độ hệ thống.