Thế giới đang bước vào kỷ nguyên của những thảm họa thiên nhiên với tần suất và cường độ chưa từng có. Diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp, tình trạng săn bắt và buôn bán động vật hoang dã trái phép không chỉ tác động tiêu cực tới thực trạng đa dạng sinh học mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của con người. Tại Việt Nam, tình trạng rừng nguyên sinh bị thu hẹp và thú quý biến mất cũng đang trở thành vấn đề cấp bách.

Để góp phần hạn chế thực trạng đáng buồn này, nhiều phụ nữ mong muốn đóng góp sức lực vào cuộc chiến giữ màu xanh cho những cánh rừng. Họ không chỉ miệt mài trong hoạt động nghiên cứu hay bàn thảo chính sách, mà còn sẵn sàng trực tiếp tham gia vào việc đi tuần tra, kiểm soát rừng. Đáng tiếc là, họ lại phải đối mặt với một định kiến thâm căn cố đế: Kiểm lâm là nghề của phái mạnh. Nhiều người vẫn tin rằng giữ rừng chỉ cần sức khỏe tay chân mà quên mất rằng phụ nữ cũng có những bản lĩnh và thế mạnh của riêng mình.

Định kiến ấy không chỉ xuất hiện giữa rừng sâu mà còn len lỏi vào cả những phòng họp sang trọng, dưới cái mác của những tiêu chuẩn về hành vi và hình ảnh. Định kiến giới trong ngành bảo tồn thường ẩn sâu dưới những tiêu chuẩn về hành vi và hình ảnh. Có một nghịch lý là khi một phụ nữ vươn lên vị trí lãnh đạo, xã hội vẫn kỳ vọng họ phải duy trì sự "dịu dàng, uyển chuyển" theo khuôn mẫu truyền thống. Tiến sĩ Trang Nguyễn - Nhà sáng lập WildAct, người Việt Nam đầu tiên lọt vào danh sách giải thưởng Impact Heroes 2026 đã thẳng thắn chỉ ra những "chiếc khung" vô hình này qua những câu chuyện tưởng chừng rất nhỏ nhặt.

Chị kể về những buổi hội thảo nơi các nữ lãnh đạo được khuyên nên mặc váy, đi giày cao gót để thể hiện sự nữ tính. Đối với chị, lãnh đạo giỏi là người có khả năng quản lý và chuyên môn thực thụ, bất kể họ mặc gì. Việc áp đặt phụ nữ phải sống theo một tiêu chuẩn không liên quan đến trình độ thực chất là một hình thức bạo lực trên cơ sở giới, vô tình ngăn cản họ tiếp cận với những cơ hội nghề nghiệp công bằng.

Để xóa bỏ những rào cản vô hình ấy, Trang Nguyễn quyết định dấn thân vào những công việc khó khăn nhất để chứng minh năng lực bằng kết quả thực tế. Không chỉ dừng lại ở việc thực hiện các bài nghiên cứu lý thuyết, chị còn trực tiếp dấn thân vào những "vùng nóng" về buôn bán động vật hoang dã tại châu Phi và châu Á. Những đóng góp của chị trong việc điều tra các đường dây tội phạm xuyên quốc gia đã góp phần đưa ra ánh sáng những mạng lưới buôn lậu ngà voi và sừng tê giác phức tạp. Thành tựu lớn nhất của chị không chỉ là những giải thưởng danh giá, mà là việc sáng lập WildAct - tổ chức tiên phong tại Việt Nam trong việc nâng cao năng lực cho thế hệ trẻ làm công tác bảo tồn.

Dưới sự dẫn dắt của tiến sĩ Trang Nguyễn, WildAct đã phối hợp cùng Đại học Quốc gia Hà Nội triển khai chương trình Thạc sĩ Bảo tồn Đa dạng Sinh học đầu tiên tại Việt Nam, trực tiếp đào tạo hàng trăm cán bộ bảo tồn có tư duy hiện đại và bình đẳng. Chị cũng là người thúc đẩy mạnh mẽ mạng lưới "Phụ nữ trong Bảo tồn", tạo không gian để các đồng nghiệp nữ chia sẻ kỹ năng và bảo vệ quyền lợi của mình trong một môi trường vốn bị nam giới chiếm ưu thế.

Nếu tiến sĩ Trang Nguyễn đấu tranh trên mặt trận chiến lược và đào tạo, thì chị Hoàng Thị Hương, cán bộ tại Ban Quản lý bảo vệ rừng Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Đắk Lắk, lại trực tiếp khắc tên mình vào màu xanh của rừng bằng những hành động cụ thể. Vừa được vinh danh tại Giải thưởng Người giữ rừng 2026 ở hạng mục Áp dụng Khoa học Công nghệ, chị Hương là minh chứng cho việc phụ nữ có thể làm chủ những kỹ thuật phức tạp nhất để bảo vệ thiên nhiên. Suốt 16 năm gắn bó, chị không chỉ ngồi sau bàn giấy mà đã trực tiếp tham gia 5 đợt tuần tra rừng dài ngày, trực 20 buổi phòng cháy rừng và không ít lần đối mặt với nguy hiểm để đuổi các đối tượng vi phạm ra khỏi khu vực quản lý.

Dấu ấn lớn nhất của chị Hương chính là việc đưa ứng dụng công nghệ SMART vào quản lý rừng tại Chư Yang Sin. Thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm hay cảm tính, chị đã dùng dữ liệu để số hóa thực trạng của đại ngàn, giúp các quyết định giữ rừng trở nên chính xác và khoa học hơn. Cụ thể là việc giám sát đa dạng sinh học hay tháo gỡ bẫy thú hiệu quả hơn rất nhiều.

Tại cơ quan, chị chưa bao giờ nhận mình là phái yếu để được ưu tiên. Ngược lại, chị luôn tiên phong tham gia các khóa tập huấn và sẵn sàng vào rừng bất kể điều kiện khắc nghiệt hay thuận lợi. Chị dấn thân không phải để lấy thành tích, mà với tâm niệm đơn giản: Không bao giờ để bản thân trở thành "người kéo chân" đồng đội, những gì đàn ông làm được, chị cũng làm được.

Thực tế khắc nghiệt nơi tuyến đầu đặt ra cho những người như chị Hương những thử thách đặc thù. Chị nhớ lại những chuyến tuần tra khi nước lũ dâng cao, các đồng nghiệp nam có thể cởi trần lội suối cho an toàn, nhưng chị vẫn giữ nguyên bộ quần áo ướt sũng suốt cả ngày dài để giữ gìn sự chuẩn mực giới. Sự liều lĩnh đó không phải để lấy thành tích, mà là để khẳng định bản lĩnh của một người giữ rừng thực thụ. Bên cạnh đó là sức ép từ những định kiến về "đức hạnh" khi xã hội vẫn thường đặt câu hỏi về việc ai chăm sóc con cái khi người mẹ ngủ lại giữa rừng sâu.

Vượt qua tất cả, những thành quả của chị Hương và sự kiên định của tiến sĩ Trang Nguyễn đã tạo nên một luồng gió mới trong ngành bảo tồn. Họ chứng minh rằng phụ nữ sở hữu sự nhạy bén, tính kiên nhẫn và khả năng dân vận khéo léo, những tố chất cần và đủ trong việc thay đổi sinh kế cộng đồng và bảo vệ động vật hoang dã. Khi phụ nữ tham gia quản lý rừng, hiệu quả bảo tồn không chỉ tăng lên mà còn mang tính bền vững hơn bởi họ nhìn nhận tài nguyên bằng sự thấu hiểu và tình yêu thương sâu sắc.

Hành trình của tiến sĩ Trang Nguyễn và Hoàng Thị Hương khẳng định một chân lý: Rừng không phân biệt giới tính. Nó không cần những khuôn mẫu dịu dàng mà cần những đôi mắt tinh tường và những trái tim sắt đá. Đã đến lúc các chính sách lâm nghiệp cần có những thay đổi mang tính hệ thống, từ việc cải thiện hạ tầng lán trại thân thiện với giới cho đến các chế độ phụ cấp đặc thù cho cán bộ nữ thực địa.

Giống như loài cây ngoại lai xâm hại, những định kiến cũ kỹ đang âm thầm bóp nghẹt khát vọng dấn thân của phụ nữ trong ngành bảo tồn. Thay vì hỏi những người phụ nữ làm bảo tổn, làm sao để cân bằng giữa rừng xanh và bếp lửa, xã hội hãy hỏi họ cần gì để có thể yên tâm cống hiến? Chỉ khi những "chiếc khung" định kiến được tháo dỡ hoàn toàn, những phụ nữ yêu thích và đang theo đuổi con đường làm bảo tồn như chị Hương mới có thể trở nên rực rỡ như những đóa hoa đỗ quyên giữa đại ngàn, đóng góp trọn vẹn sức mình cho một Việt Nam xanh và thịnh vượng. Như lời chị Hương nhắn gửi:

Bài: KIM THANH

Thiết kế: TRẦN THẮNG