"Trên thực tế, trẻ em thường không đủ khả năng tự lên tiếng hoặc thậm chí chưa đủ nhận thức mình đang bị xâm hại, bạo hành. Pháp luật Việt Nam hiện nay xác định việc bảo vệ trẻ em không chỉ là trách nhiệm của gia đình mà là trách nhiệm của toàn xã hội", luật sư Đậu Thị Quyên đưa ý kiến.

Luật sư Đậu Thị Quyên cho rằng, Điều 51 Luật Trẻ em 2016 quy định rõ trách nhiệm thông tin, thông báo, tố giác hành vi xâm hại trẻ em hoặc trường hợp trẻ em có nguy cơ bị bạo lực, bóc lột, bỏ rơi đến cơ quan có thẩm quyền của từng cơ quan, tổ chức, cơ sở giáo dục, gia đình và các cá nhân. Do vậy, bất kỳ ai cũng có nghĩa vụ phải bảo vệ trẻ em theo Luật Trẻ em.

Bên cạnh đó, Bộ luật Hình sự cũng quy định đối với một số tội phạm đặc biệt nghiêm trọng liên quan đến trẻ em như hiếp dâm người dưới 16 tuổi, cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, dâm ô đối với người dưới 16 tuổi, mua bán người dưới 16 tuổi, đánh tráo người dưới 01 tuổi, chiếm đoạt người dưới 16 tuổi, mua dâm người dưới 18 tuổi… thì mọi công dân, kể cả người thân thích của người phạm tội như ông, bà, cha, mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng, đều không được che giấu hoặc không tố giác tội phạm.

Nếu biết hành vi phạm tội đang được chuẩn bị, đang diễn ra hoặc đã xảy ra mà không tố giác thì có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về tội "Không tố giác tội phạm", hoặc dù không hứa hẹn trước với người phạm tội nhưng khi biết tội phạm đã xảy ra mà cố tình che giấu người phạm tội, dấu vết, tang vật của tội phạm hoặc có hành vi khác cản trở việc phát hiện, điều tra, xử lý thì có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về tội "Che giấu tội phạm".

"Đối với giáo viên, bác sĩ, nhân viên y tế …, còn là trách nhiệm nghề nghiệp gắn với đạo đức chuyên môn, bởi họ là những người có điều kiện tiếp xúc và nhận biết dấu hiệu bất thường ở trẻ sớm nhất. Nhiều hàng xóm dù biết trẻ bị bạo hành nhưng vẫn chọn im lặng vì tâm lý "đó là chuyện gia đình người khác", sợ bị trả thù, sợ liên lụy pháp lý, sợ phải làm việc với công an, tòa án hoặc bị kéo vào mâu thuẫn giữa các bên. Không ít giáo viên từng chứng kiến dấu hiệu bất thường nhưng ngại lên tiếng vì lo "nếu mình hiểu nhầm thì sao". Chính tâm lý e ngại này khiến nhiều đứa trẻ tiếp tục bị bạo hành trong thời gian dài mà không ai can thiệp kịp thời", luật sư Đậu Thị Quyên bàn luận.

Từ những chi tiết trên, theo luật sư Quyên, điều đáng nói là trong nhiều vụ việc đau lòng, các dấu hiệu nguy hiểm thường xuất hiện từ rất sớm: trẻ thường xuyên có vết thương, sợ hãi bất thường, nghỉ học kéo dài hoặc thay đổi tâm lý rõ rệt. Thế nhưng, cộng đồng xung quanh lại thiếu cơ chế phản ứng nhanh và thiếu niềm tin rằng việc mình lên tiếng có thể bảo vệ được đứa trẻ.

"Nhiều người không nhận ra rằng sự im lặng đôi khi không chỉ khiến hành vi bạo hành tiếp diễn mà còn có thể đặt chính họ trước nguy cơ liên quan đến trách nhiệm "không tố giác tội phạm" theo quy định pháp luật. Trong khi đó, pháp luật cũng đã có cơ chế mang tính nhân đạo và bảo vệ người chứng kiến sự việc nhưng chủ động can ngăn hoặc hạn chế hậu quả của tội phạm, cụ thể là quy định "người không tố giác có hành động can ngăn người phạm tội hoặc hạn chế tác hại của tội phạm, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt". Điều này cho thấy pháp luật không khuyến khích sự im lặng, mà khuyến khích sự can thiệp kịp thời để bảo vệ trẻ em và ngăn chặn hậu quả xảy ra", luật sư Đậu Thị Quyên cho biết.

Ở góc nhìn khác, Tiến sĩ Ngô Thị Thanh Mai đưa ý kiến: "Người ở gần trẻ nhất mới có cơ hội nhìn thấy điều gì đó bất thường, và đó thường là hàng xóm, giáo viên hay bác sĩ chứ không phải cảnh sát hay cán bộ bảo vệ trẻ em. Câu hỏi đặt ra là khi họ nhận ra, họ có lên tiếng hay không?!

Điều quan trọng là việc lên tiếng không chỉ là điều nên làm về mặt đạo đức, đó còn là nghĩa vụ pháp lý. Điều 51 trong Luật Trẻ em năm 2016 đã quy định rõ "Cơ quan, tổ chức, cơ sở giáo dục, gia đình và cá nhân đều có trách nhiệm thông báo, tố giác hành vi xâm hại trẻ em đến cơ quan có thẩm quyền". Điều này tức là hàng xóm, giáo viên, bác sĩ đều có nghĩa vụ tố giác khi biết một hành vi xâm hại trẻ".

Tuy nhiên, Tiến sĩ Ngô Thị Thanh Mai thừa nhận trên thực tế, có rất nhiều người biết mà vẫn chọn im lặng: "Tôi nghĩ chúng ta cần nhìn nhận điều này với sự thấu hiểu trước khi phán xét. Luật đã quy định, nhưng hành vi của con người không vận hành chỉ bằng luật. Có một hiện tượng trong tâm lý học xã hội mà chúng ta hay gặp trong những tình huống như thế này, đó là "hiệu ứng người ngoài cuộc". Khi chứng kiến một vấn đề, con người thường nhìn quanh xem người khác phản ứng ra sao. Nếu không ai làm gì, họ có thể suy luận rằng chắc sự việc không nghiêm trọng, hoặc đã có ai đó lo rồi. Trong bối cảnh dù biết có sự việc nghiêm trọng xảy tới, nhưng hàng xóm vẫn "nhìn nhau" và cuối cùng không ai báo cáo, đôi khi không phải vì thờ ơ mà vì cơ chế tâm lý tập thể đã vô hiệu hóa hành động của từng cá nhân.

Bên cạnh đó, nhiều người có thể quan tâm nhưng không nhận diện được hành vi xâm hại trẻ, nhất là với các hình thức không để lại dấu vết thể chất rõ ràng. Một rào cản nữa cũng rất thực tế là nỗi sợ hậu quả. Người tố giác sợ bị trả thù, mất quan hệ cộng đồng, hoặc bị cuốn vào quy trình pháp lý phức tạp mà không có ai đồng hành".

Bài: ĐINH THU HIỀN

Thiết kế: TRẦN THẮNG