Phòng, chống tác hại thuốc lá: Bảo vệ quyền được hít thở không khí trong lành của mỗi người dân

Tại tọa đàm "Phòng, chống tác hại thuốc lá: Cảnh báo sức khỏe và bảo vệ gia đình khỏi khói thuốc thụ động" do Báo Phụ nữ Việt Nam tổ chức, bà Huỳnh Lan Phương, chuyên gia thuộc Tổ chức Y tế Cộng đồng Toàn cầu và PGS.TS Trần Thị Tuyết Hạnh, giảng viên cao cấp về sức khỏe môi trường, Trường Đại học Y tế công cộng, đã chia sẻ nhiều vấn đề đặt ra sau hơn 10 năm thực hiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, đồng thời đề xuất những giải pháp cần ưu tiên trong quá trình sửa đổi Luật.

Khoảng trống cần khắc phục

Theo bà Huỳnh Lan Phương, sau hơn 10 năm triển khai, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng, thúc đẩy xây dựng môi trường không khói thuốc tại cơ sở y tế, trường học, cơ quan nhà nước và các địa điểm công cộng.

Nhiều biện pháp cũng được triển khai như tăng thuế thuốc lá, in cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì và thành lập Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Nhờ đó, tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở nam giới đã giảm từ 45,3% năm 2015 xuống khoảng 41% trong giai đoạn gần đây. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn là quốc gia có tỷ lệ nam giới hút thuốc lá cao.

Đáng lo ngại, sự xuất hiện và gia tăng của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đang đặt ra thách thức mới. Các sản phẩm có thiết kế bắt mắt, nhiều hương vị, được quảng bá trên nền tảng số và hướng mạnh đến giới trẻ. Trong khi đó, quy định pháp luật cần tiếp tục được hoàn thiện để bao quát các hình thức quảng cáo, phân phối và tiếp cận người tiêu dùng mới.

Bà Huỳnh Lan Phương cũng cho rằng cần cải thiện chính sách thuế, kiểm soát nguồn cung và mạng lưới bán lẻ. Đặc biệt, việc tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh lên 85% là cần thiết, vừa giúp người sử dụng nhận diện rõ hơn tác hại của thuốc lá, vừa hạn chế việc doanh nghiệp tận dụng bao bì để quảng bá sản phẩm.

Từ góc độ y tế công cộng, PGS.TS Trần Thị Tuyết Hạnh cho biết, việc xây dựng môi trường không khói thuốc đã có chuyển biến tích cực tại các cơ sở y tế, trường học và công sở. Tuy nhiên, nhà hàng, quán ăn, quán cà phê vẫn là những điểm nóng về phơi nhiễm khói thuốc thụ động.

Theo các khảo sát được chuyên gia chia sẻ, khoảng 60%-70% người dân vẫn có nguy cơ phơi nhiễm khói thuốc tại một số địa điểm kinh doanh dịch vụ ăn uống, giải trí. Đáng chú ý, nghiên cứu tại một số cơ sở ở Hà Nội và Phú Thọ phát hiện nicotine trong không khí tại khoảng 49% địa điểm được khảo sát, cho thấy tình trạng hút thuốc lá vẫn diễn ra dù pháp luật đã quy định cấm hút thuốc trong nhà.

PGS.TS Trần Thị Tuyết Hạnh nhấn mạnh, bảo vệ người dân khỏi khói thuốc lá không chỉ là vấn đề tuân thủ pháp luật mà còn là bảo vệ quyền được hít thở không khí trong lành. Phụ nữ mang thai, trẻ em, người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính là những nhóm đặc biệt dễ bị tổn thương.

Chuyên gia đề xuất mở rộng các địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn, không bố trí phòng hút thuốc riêng tại khách sạn, quán bar, karaoke và một số không gian dịch vụ. Đối với cơ sở chăm sóc người cao tuổi, cần xem xét cấm hút thuốc cả trong nhà và khuôn viên.

Theo đó, phòng hút thuốc riêng không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ phơi nhiễm bởi khói thuốc vẫn có thể phát tán qua cửa ra vào và hệ thống thông khí, ảnh hưởng đến nhân viên cũng như những người không hút thuốc.

Hoàn thiện pháp luật phải đi đôi với thực thi

Một vấn đề đáng quan tâm khác là xu hướng sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trong giới trẻ. PGS.TS Trần Thị Tuyết Hạnh dẫn số liệu nghiên cứu cho thấy tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử tăng từ 0,2% năm 2015 lên 3,6% năm 2020. Đáng chú ý, nhóm tuổi 15-24 có tỷ lệ sử dụng cao, trong đó có cả nữ giới trẻ.

Theo chuyên gia, các sản phẩm mới với nhiều màu sắc, hương vị và kiểu dáng hấp dẫn dễ kích thích sự tò mò của thanh thiếu niên. Nicotine có khả năng gây nghiện, trong khi nhiều bệnh lý liên quan đến thuốc lá chỉ xuất hiện sau nhiều năm. Nếu không ngăn chặn từ sớm, nguy cơ hình thành một thế hệ lệ thuộc nicotine sẽ kéo theo những hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe và chất lượng nguồn nhân lực.

Bà Huỳnh Lan Phương cho rằng, các định nghĩa pháp lý trong luật sửa đổi cần được xây dựng theo hướng bao quát, dựa trên bản chất và đặc tính của sản phẩm thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi hay công nghệ sản xuất. Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm của các nền tảng số và đơn vị cung cấp dịch vụ trực tuyến trong kiểm soát quảng cáo, phân phối sản phẩm thuốc lá, nhất là các hoạt động hướng đến thanh thiếu niên…

Các chuyên gia thống nhất rằng truyền thông nâng cao nhận thức là cần thiết nhưng không thể thay thế các biện pháp quản lý bằng pháp luật. Muốn xây dựng môi trường không khói thuốc thực chất cần kết hợp quy định rõ ràng, chế tài xử lý, giám sát và trách nhiệm của chính quyền địa phương, người đứng đầu cơ quan, đơn vị và cơ sở kinh doanh.

PGS.TS Trần Thị Tuyết Hạnh cho biết, thực tế vẫn có chủ nhà hàng, nhân viên phục vụ chưa nắm rõ quy định cấm hút thuốc. Vì vậy, cần tăng cường tập huấn, hướng dẫn kỹ năng nhắc nhở khách hàng và xử lý tình huống, đồng thời bảo đảm nguồn lực để duy trì hoạt động giám sát.

Bên cạnh đó, bà Huỳnh Lan Phương nhấn mạnh chính sách kiểm soát thuốc lá phải được xây dựng trên cơ sở bằng chứng khoa học độc lập, đặt sức khỏe cộng đồng lên trên lợi ích thương mại. Việc phòng ngừa xung đột lợi ích, bảo đảm thực hiện Điều 5.3 Công ước khung của Tổ chức Y tế thế giới về kiểm soát thuốc lá cũng là yêu cầu quan trọng trong quá trình xây dựng chính sách.

Từ những trao đổi tại tọa đàm, có thể thấy việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá không chỉ nhằm kiểm soát các sản phẩm mới mà còn là cơ hội khắc phục những bất cập trong thực thi, mở rộng môi trường không khói thuốc và bảo vệ tốt hơn các nhóm dễ bị tổn thương.

Ngày 9/11, Quốc hội dự kiến thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Những vấn đề được các chuyên gia phân tích tại tọa đàm góp phần làm rõ yêu cầu hoàn thiện chính sách theo hướng đồng bộ, khả thi và lấy sức khỏe cộng đồng làm trọng tâm.

Bảo vệ các thành viên trong gia đình khỏi khói thuốc thụ động đòi hỏi trách nhiệm từ cơ quan quản lý và ý thức chủ động của mỗi người, góp phần không nhỏ vào việc xây dựng môi trường sống an toàn, lành mạnh, không khói thuốc.