Phòng, chống tác hại thuốc lá: Cách tiếp cận cần chuyển từ "dọa tác hại" sang trang bị kỹ năng

Khi người trẻ đứng trước những lời mời

Từ thực tế hoạt động tại cơ sở, bà Hoàng Thị Nguyên, Phó Chủ tịch Hội LHPN xã Minh Đài, tỉnh Phú Thọ, nhận thấy thuốc lá, đặc biệt là các sản phẩm nicotine mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, đang đặt ra thêm nhiều thách thức trong công tác phòng, chống tác hại thuốc lá.

Theo bà, một trong những lý do khiến các sản phẩm này dễ thu hút người trẻ là hình thức nhỏ gọn, bắt mắt, nhiều kiểu dáng và mùi vị. Với tâm lý tò mò, thích trải nghiệm, một số thanh thiếu niên có thể bắt đầu chỉ từ suy nghĩ "thử cho biết". Không ít người còn cho rằng thuốc lá điện tử hay thuốc lá nung nóng ít nguy hại hơn thuốc lá truyền thống, từ đó chủ quan trước nguy cơ lệ thuộc nicotine.

Việc tiếp cận các sản phẩm này cũng dễ dàng hơn thông qua mạng xã hội, nền tảng trực tuyến hoặc sự giới thiệu của bạn bè. Chỉ cần một vài người trong nhóm sử dụng, những người khác có thể tò mò, bị rủ rê hoặc muốn thử theo.

Đáng nói, việc phát hiện không phải lúc nào cũng dễ dàng. Nhiều phụ huynh chưa hiểu rõ về thuốc lá điện tử và các sản phẩm nicotine mới nên khó nhận biết khi con bắt đầu sử dụng. Có trường hợp khi con sử dụng thường xuyên, gia đình mới nhận ra.

Vì vậy, theo bà Nguyên, phòng, chống tác hại thuốc lá với người trẻ không nên chỉ dừng ở việc nói về tác hại. Điều quan trọng hơn là giúp các em nhận diện nguy cơ, biết cách từ chối và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần.

Một thông điệp muốn đến được với người trẻ cũng cần bắt đầu từ những điều gần gũi với chính họ. Thay vì chỉ đưa ra những cảnh báo chung chung, có thể nói về sức khỏe, thể lực, khả năng học tập, làm việc, giao tiếp hay khoản chi phí phải bỏ ra khi sử dụng thuốc lá. Hình ảnh, video ngắn, câu chuyện thực tế và nội dung trên mạng xã hội cũng có thể giúp thông điệp dễ tiếp cận hơn.

Theo Phó Chủ tịch Hội LHPN xã Minh Đài, cách tiếp cận cần chuyển từ "dọa tác hại" sang trang bị kỹ năng. Người trẻ không chỉ cần biết thuốc lá có hại mà còn cần biết phải làm gì khi được bạn bè mời hút thuốc, rủ thử thuốc lá điện tử hoặc nói rằng "hút một lần không sao".

"Cần giúp người trẻ biết cách từ chối khi được rủ sử dụng, nhận diện những chiêu thức quảng bá, dụ dỗ và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi đã bắt đầu sử dụng nicotine", bà nói.

Trong đó, gia đình, bạn bè, tổ chức Đoàn, Hội đều có thể trở thành những lực lượng đồng hành. Các nhóm thanh niên nòng cốt, câu lạc bộ hoặc những bạn trẻ tham gia truyền thông về lối sống không thuốc lá có thể tạo sức lan tỏa tự nhiên hơn.

Cùng với đó là tạo ra những lựa chọn tích cực thay thế. Các hoạt động thể thao, văn hóa, văn nghệ, tình nguyện, kỹ năng sống… giúp người trẻ có môi trường giao lưu lành mạnh, được thể hiện bản thân và kết nối với cộng đồng.

Điều quan trọng, theo bà Nguyên, là để người trẻ cảm thấy không sử dụng thuốc lá là một lựa chọn có lợi cho chính mình, chứ không chỉ vì người lớn yêu cầu.

Phụ huynh đồng hành để con biết nói "không"

Trong công tác phòng, chống tác hại thuốc lá, Hội LHPN có một lợi thế là mạng lưới gần với từng gia đình. Từ các chi hội, tổ phụ nữ đến hội viên ở khu dân cư, phụ nữ cơ sở có điều kiện tiếp cận, chia sẻ và vận động các gia đình cùng quan tâm đến vấn đề này.

Theo bà Nguyên, một việc thiết thực là giúp các bà mẹ nhận biết sớm những dấu hiệu cho thấy con có thể đang tò mò, bị rủ rê hoặc bắt đầu sử dụng thuốc lá, thuốc lá điện tử và các sản phẩm nicotine mới.

Phụ huynh có thể chú ý đến những thay đổi trong sinh hoạt, bạn bè, tâm lý, cách chi tiêu, cách sử dụng điện thoại hay những vật dụng liên quan đến thuốc lá điện tử. Tuy nhiên, quan sát cần đi cùng với trò chuyện và lắng nghe, thay vì lập tức trách mắng hoặc quy kết.

"Cần xây dựng vai trò 'người mẹ đồng hành' thay vì chỉ là người kiểm soát con", bà Nguyên chia sẻ.

Người mẹ có thể bắt đầu bằng những cuộc trò chuyện về áp lực học tập, bạn bè, tâm lý và những điều con đang gặp phải. Khi có sự tin tưởng, các em sẽ dễ chia sẻ hơn nếu đang tò mò, bị bạn bè rủ rê hoặc đã bắt đầu sử dụng nicotine.

Từ góc độ hoạt động Hội, nội dung phòng, chống tác hại thuốc lá và nicotine mới có thể được đưa vào các buổi sinh hoạt chi hội, câu lạc bộ, nhóm phụ nữ và hoạt động truyền thông tại cộng đồng. Kiến thức nên ngắn gọn, dễ hiểu, tập trung vào những tình huống cha mẹ có thể gặp trong đời sống hằng ngày.

Khi phát hiện một người trẻ có nguy cơ hoặc đã sử dụng thuốc lá, điều cần thiết là hỗ trợ thay vì kỳ thị. Gia đình có thể tìm hiểu nguyên nhân, trò chuyện với con và phối hợp với nhà trường, Đoàn Thanh niên, cán bộ y tế hoặc các tổ chức liên quan khi cần thiết.

Theo bà Nguyên, vai trò của Hội Phụ nữ không phải là "đi kiểm tra xem người trẻ có hút thuốc hay không", mà quan trọng hơn là giúp các bà mẹ biết cách quan sát, trò chuyện, nhận diện nguy cơ và tìm sự hỗ trợ đúng lúc.

Các cấp Hội cũng có thể để chính người trẻ tham gia vào hoạt động phòng, chống tác hại thuốc lá, thay vì chỉ tiếp nhận thông điệp từ người lớn. Những diễn đàn dành cho thanh niên, các tình huống giả định về lời mời sử dụng thuốc lá hay hoạt động thể thao, văn hóa, tình nguyện có thể tạo cơ hội để các bạn thực hành kỹ năng từ chối.

Bởi biết thuốc lá có hại chưa đồng nghĩa với việc một người trẻ có thể dễ dàng nói "không" trước lời mời của bạn bè.

"Điểm mấu chốt là chuyển từ 'nói cho người trẻ biết thuốc lá có hại' sang 'trao cho người trẻ quyền lựa chọn, kỹ năng và cơ hội để tự nói không'", bà Nguyên nhấn mạnh.

Phòng, chống tác hại thuốc lá vì thế còn là câu chuyện của mỗi gia đình, trong đó người mẹ và tổ chức phụ nữ ở cơ sở có thể bắt đầu từ những việc rất gần gũi: nhận diện sớm, trò chuyện đúng cách, đồng hành khi con gặp khó khăn và tạo ra một môi trường sống lành mạnh hơn.

Đôi khi, việc ngăn thuốc lá đến gần người trẻ bắt đầu từ một cuộc trò chuyện đủ cởi mở để con dám nói thật, một lời từ chối trước lời rủ rê...