Phụ nữ Cao Dương giữ lửa văn hóa truyền thống

Nối dài làn điệu dân ca

Với chị Bạch Thị Tuyết, Chi hội trưởng Chi hội Phụ nữ thôn An Nội, thành viên Câu lạc bộ Nhạc cụ dân gian, chiêng Mường thôn An Nội (hơn 100 thành viên), xã Cao Dương, những làn điệu dân ca Mường đã gắn bó từ thuở thiếu nữ.

Trên những chặng đường lên nương, xuống rẫy ngày ấy, chị được nghe các bà, các mẹ và nghệ nhân cao tuổi hát ví, hát thường. Những câu hát trở thành một phần ký ức và theo chị suốt hơn 30 năm qua.

Ngày trước, người trẻ học hát bằng cách nghe người đi trước cất lời rồi hát theo trong những buổi lao động, gặp gỡ, sinh hoạt. Có câu hát phải nghe nhiều lần mới thuộc, có cách luyến láy phải được người lớn chỉ bảo mới đúng điệu. 

Dân ca Mường cứ thế được truyền từ người này sang người khác, qua những sinh hoạt thường ngày và những ngày vui của bản.

Với chị Tuyết, trong lời hát có tình cảm gia đình, tình nghĩa vợ chồng, có cách người Mường gửi gắm tâm tư và gắn kết với nhau. Mỗi lần hát đối đáp trong ngày hội hay ngâm nga những câu hát xưa, bà lại nhớ đến những người đã truyền dạy cho mình. Giữ dân ca, với chị, cũng là giữ lại những ký ức và nếp sinh hoạt của cộng đồng.

Ở Cao Dương, dân ca Mường vẫn được hát trong lễ hội, mừng nhà mới, đám cưới, lễ xuống đồng. Điều bà Tuyết trăn trở là những làn điệu ấy không thể chỉ dừng lại ở thế hệ mình. Chị thường hướng dẫn con cháu, các em thiếu niên trong thôn làm quen với những câu hát truyền thống, khuyến khích các em tham gia hoạt động văn nghệ ở địa phương.

Theo chị, một số bạn trẻ hiện nay đã quan tâm hơn đến bản sắc dân tộc, nhưng để biết hát và thực hành được vẫn cần thời gian. Người trẻ còn bận học tập, công việc; những cách luyến láy xưa cũng không dễ thuộc chỉ sau vài buổi sinh hoạt. Nếu chỉ trông chờ vào sự say mê của một vài người cao tuổi, việc trao truyền sẽ khó duy trì lâu dài.

Bởi vậy, chị mong địa phương có thêm những buổi giao lưu, sinh hoạt câu lạc bộ để người trẻ được nghe, được học và tập hát cùng người đi trước. Không chỉ học lời ca, các em còn có thể hiểu thêm câu chuyện, phong tục được gửi gắm trong mỗi làn điệu.

Cùng nhau giữ nếp nhà

Trong văn hóa ẩm thực của người Mường, mâm cỗ lá không đơn thuần là cách bày biện món ăn. Đó còn là cách gia đình đón khách, thể hiện sự trân trọng và gắn kết giữa các thành viên trong dòng họ, trong thôn, xóm.

Anh Bùi Thanh Đặng, người dân thôn An Nội, xã Cao Dương, đã có hơn 20 năm gắn bó với việc chuẩn bị cỗ lá. Anh học cách làm từ mẹ và bà ngoại. Từ chọn lá chuối, chuẩn bị thịt lợn địa phương, nấu xôi nếp nương đến sử dụng gia vị hạt dổi, mỗi công đoạn đều có những kinh nghiệm được truyền lại trong gia đình.

"Tôi học cách làm cỗ từ mẹ, từ bà. Ngày trước, mỗi khi gia đình có việc, mọi người lại cùng nhau chuẩn bị, người lo nguyên liệu, người chế biến, người sắp mâm. Những việc ấy nhìn thì bình thường nhưng khi cùng nhau chuẩn bị lại giúp con cháu hiểu thêm phong tục của gia đình, của người Mường. Bây giờ có điều kiện phục vụ khách, tôi vẫn muốn giữ cách làm và hương vị truyền thống ấy" - anh Đặng nói.

Từ những mâm cỗ trong gia đình, dòng họ, việc chuẩn bị cỗ lá nay còn phục vụ các sự kiện và khách du lịch về bản. Cỗ lá thường có trong dịp Tết, giỗ chạp, cưới hỏi, Ngày hội Đại đoàn kết và những ngày lễ lớn của thôn, của xã. Mỗi khi có việc chung, người trong thôn lại góp công, góp nguyên liệu, cùng chế biến và sắp mâm.

Theo anh Đặng, muốn con cháu hiểu phong tục thì hãy để các em cùng người lớn chuẩn bị một mâm cỗ, biết tên từng món ăn và hiểu vì sao gia đình làm cỗ trong dịp ấy. Việc truyền lại không nhất thiết phải bằng những lời dạy bảo, mà bắt đầu từ chính những công việc trong nhà.

Câu chuyện của anh Đặng cũng cho thấy giữ gìn văn hóa không phải việc riêng của phụ nữ. Đàn ông và phụ nữ đều có thể tham gia chuẩn bị, thực hành và truyền lại các phong tục tập quán, món ăn đặc trưng của địa phương cho con cháu. Khi các thành viên trong gia đình cùng chung tay, việc gìn giữ nếp nhà sẽ không mặc nhiên đặt lên vai người phụ nữ.

Ở Cao Dương, phụ nữ còn góp phần giữ bản sắc Mường qua trang phục, tiếng chiêng, hát ví và các trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, ném còn...

Bà Bùi Thị Ninh, Chủ tịch Hội LHPN xã Cao Dương, cho biết địa phương có trên 80% dân số là dân tộc Mường. Trong đời sống văn hóa ở cơ sở, phụ nữ vừa trực tiếp thực hành, vừa hướng dẫn con cháu tham gia các hoạt động của thôn, xóm.

Hội LHPN xã duy trì các đội văn nghệ, câu lạc bộ chiêng Mường tại các chi hội phụ nữ; khuyến khích người đi trước truyền dạy cách hát, cách đánh chiêng cho thế hệ trẻ. 

Vào dịp 8/3, 20/10 và các ngày lễ lớn, Hội lồng ghép giao lưu văn nghệ, trình diễn trang phục dân tộc, giới thiệu ẩm thực truyền thống. Nhờ vậy, hội viên và người trẻ có dịp trực tiếp tham gia, thay vì chỉ đứng xem biểu diễn.

Hội cũng hướng dẫn hội viên sử dụng mạng xã hội thông qua mô hình chi hội phụ nữ số, tổ phụ nữ số; khuyến khích chị em làm video giới thiệu cỗ lá, tiếng chiêng và những nét văn hóa ở Cao Dương. Những hình ảnh quen thuộc trong đời sống bản địa nhờ đó có thêm cơ hội đến với người trẻ và những người quan tâm đến văn hóa Mường.

Tuy nhiên, theo bà Ninh, giữ gìn văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên mọi tập quán. Điều quan trọng là nhận ra giá trị nào cần phát huy, thói quen nào không còn phù hợp để vận động thay đổi. Với trang phục truyền thống, phụ nữ vẫn được khuyến khích mặc váy Mường, giữ những hoa văn đặc trưng trên cạp váy, nhưng có thể điều chỉnh chất liệu để thuận tiện hơn trong sinh hoạt và lao động.

Trong việc cưới, việc tang, Hội vận động hội viên thực hiện nếp sống văn minh, hạn chế ăn uống linh đình dài ngày, tránh lãng phí, tốn kém và bỏ những hủ tục rườm rà, mê tín dị đoan. Theo bà Ninh, phụ nữ cần có tiếng nói trong những thay đổi ấy, bởi họ là người trực tiếp tham gia tổ chức nhiều công việc trong gia đình và cộng đồng.

Cùng với hoạt động văn hóa, Hội tạo điều kiện để chị em tham gia tập huấn chuyển đổi số, khởi nghiệp, tiếp cận khoa học kỹ thuật và phát triển kinh tế. Khi có kiến thức, có sinh kế và chủ động hơn trong cuộc sống, phụ nữ cũng có thêm điều kiện tham gia quyết định những việc chung của gia đình, cộng đồng.

Việc trao truyền văn hóa cho trẻ em cũng cần đi cùng quyền học tập, phát triển và lựa chọn tương lai của các em. Người trẻ có thể tự hào về tiếng nói, trang phục, phong tục của dân tộc mình, đồng thời được tiếp cận tri thức mới, theo đuổi việc học và ước mơ riêng. Giữ bản sắc không có nghĩa là buộc các em phải làm theo mọi tập quán cũ, mà là giúp các em hiểu và biết trân trọng những giá trị tốt đẹp của nguồn cội.