Xem thêm thông tin của Báo PNVN trên
Phụ nữ Việt Nam
MỚI NHẤT ĐỘC QUYỀN MULTIMEDIA CHUYÊN ĐỀ

Quốc Tử Giám trong mạch nguồn đạo học Việt Nam

Phạm Bích Ngọc (Thực hiện)
Quốc Tử Giám trong mạch nguồn đạo học Việt Nam

Khuê Văn Các, công trình tiêu biểu tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Văn Miếu - Quốc Tử Giám Thăng Long là biểu tượng của khát vọng bồi đắp hiền tài cho đất nước, ghi dấu một chặng đường phát triển của nền giáo dục Nho học Đại Việt. Sau 950 năm, truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và tư tưởng “hiền tài là nguyên khí của quốc gia” vẫn gợi mở những bài học mang tính thời đại đối với sự nghiệp giáo dục hôm nay.

Nhân dịp kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám Thăng Long (1076 - 2026) và Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, Báo Phụ nữ Việt Nam đã có cuộc trao đổi với NGND.GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, về những bước chuyển quan trọng của nền quốc học Đại Việt, dấu ấn của người thầy và trách nhiệm tiếp nối truyền thống đạo học trong kỷ nguyên mới.

Khi học vấn gắn với đạo trị nước, an dân

PV: Thưa Giáo sư, nhìn từ bối cảnh thời Lý, sự ra đời của Quốc Tử Giám năm 1076 có ý nghĩa như thế nào đối với việc xây dựng quốc gia và phát triển nền giáo dục Đại Việt?

GS.TS Nguyễn Quang Ngọc: Vương triều Lý được thành lập năm 1009 là nhà nước trung ương tập quyền lấy Phật giáo làm nền tảng tư tưởng, nhưng ngay từ khi mới thành lập vương triều và định đô Thăng Long, vua Lý Thái Tổ đã nhận rõ vai trò quan trọng của Nho giáo trong tổ chức và quản trị quốc gia tập quyền, văn minh, thịnh trị. Trải qua một quá trình dày công chuẩn bị, từ thời Lý Thái Tổ (1009-1028), Lý Thái Tông (1028-1054) đến Lý Thánh Tông (1054-1072), năm 1070 mới có thành quả ban đầu. Đó là việc vua Lý Thánh Tông cho lập Văn Miếu và cho Hoàng thái tử Càn Đức vào học.

Năm 1072, vua Lý Thánh Tông qua đời, hoàng thái tử Càn Đức mới 7 tuổi lên ngôi vua (Lý Nhân Tông). Tiếp nối ý nguyện của cha ông, nhà vua xuống chiếu tuyển minh kinh bác học và thi Nho học tam trường, Lê Văn Thịnh là người đỗ đầu. Năm 1076, Vua Lý Nhân Tông cho lập trường Quốc Tử Giám và cho Lê Văn Thịnh vào hầu vua học.

Quốc Tử Giám do Lý Nhân Tông lập ra để tự mình vào học về nguyên lý đạo Nho, về đạo trị nước và an dân. Đây là cột mốc đánh dấu không chỉ sự ra đời của Trường Nho học cao cấp Hoàng gia - Quốc gia, mà khẳng định bước phát triển của nền giáo dục Nho học Đại Việt, đưa nền giáo dục quốc gia và đất nước từng bước hội nhập vào xu thế phát triển chung của khu vực Đông Á.

PV: Qua các triều đại, Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã có những thay đổi gì về chức năng, đối tượng đào tạo và vai trò trong đời sống đất nước, thưa giáo sư?

GS.TS Nguyễn Quang Ngọc: Chủ trương tập trung đào tạo hiền tài ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã được quán triệt ngay từ đầu, nhưng vào thời kỳ đầu, việc đào tạo hiền tài mới chỉ tập trung vào nhà vua, quý tộc và quan chức cao cấp trong triều đình. Phải đến thời Trần, đặc biệt là từ thời Lê, Văn Miếu - Quốc Tử Giám mới thực sự mở rộng đến tất cả các tầng lớp trong xã hội.

Quốc Tử Giám trong mạch nguồn đạo học Việt Nam - Ảnh 1.

GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam

Thân Nhân Trung (1419-1499) soạn văn bia đề danh tiến sĩ khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo năm thứ 3 (1442), tổng kết: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn. Vì thế các bậc đế vương thánh minh không đời nào không coi việc giáo dục nhân tài, kén chọn kẻ sĩ, vun trồng nguyên khí quốc gia làm công việc cần thiết. Vì kẻ sĩ có quan hệ trọng đại với quốc gia như thế, được quý chuộng không biết dường nào, đã được đề cao bởi khoa danh, lại được ban trọng tước trật…".

Có thể xem đây là bước chuyển đổi căn bản, nâng tầm nền giáo dục Nho học lên đỉnh cao của thời quân chủ và Văn Miếu - Quốc Tử Giám thực sự là nơi đào tạo hiền tài lớn nhất và quan trọng nhất của toàn dân, của đất nước rạng ngời văn hiến, văn minh, một bước tiến huy hoàng của nền giáo dục quốc gia.

PV: Thưa Giáo sư, 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho thấy điều gì về truyền thống hiếu học, việc trọng dụng nhân tài và trách nhiệm của trí thức đối với đất nước?

GS.TS Nguyễn Quang Ngọc: Hiện nay, Văn Miếu - Quốc Tử Giám Hà Nội còn lưu giữ được 82 văn bia đề danh tiến sĩ Nho học trải dài 337 năm, với 82 kỳ thi, tính từ kỳ thi năm Đại Bảo thứ 3 (1442) đến kỳ thi năm Cảnh Hưng thứ 40 (1779), trong đó thời Lê sơ có 13 bia, thời Mạc có 1 bia, thời Lê Trung hưng có 68 bia.

Đây là bộ tư liệu đặc biệt quý giá giúp cho việc nghiên cứu tìm hiểu quê quán, thân thế, sự nghiệp của 1.304 vị tiến sĩ Nho học từ thế kỷ XV đến XVIII, qua đó chúng ta không chỉ hiểu rõ hơn truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, thành tựu của nền giáo dục Nho học đào tạo hiền tài phụng sự đất nước, mà còn làm nổi bật bản sắc của nền văn hiến, văn minh dân tộc thời đại hoàng kim của quốc gia Đại Việt.

Đạo thầy - trò trong sự nghiệp bồi đắp nguyên khí quốc gia

PV: Giáo sư nhận định như thế nào về mối quan hệ thầy - trò giữa Lê Văn Thịnh và Hoàng thái tử Càn Đức, sau này là vua Lý Nhân Tông? Câu chuyện ấy gợi nhắc điều gì về vai trò của người thầy trong việc đào tạo nhân tài?

GS.TS Nguyễn Quang Ngọc: Nói đến Quốc Tử Giám Thăng Long, nhiều người nghĩ đến Trạng nguyên Lê Văn Thịnh và người học trò của ông là hoàng thái tử Càn Đức, tức vua Lý Nhân Tông. Điều vô cùng đặc biệt ở đây là vị vua quyết định thành lập Quốc Tử Giám cũng đồng thời là người học trò đầu tiên của trường và người thầy dạy đầu tiên của trường, của vua cũng chính là người đã đỗ đầu kỳ thi Tam trường đầu tiên.

Theo tôi, sở dĩ Lý Nhân Tông trở thành vị vua vĩ đại bậc nhất trong lịch sử vương triều Lý và trong lịch sử các chế độ quân chủ Việt Nam chính là vì ông được học tập và trở thành "thánh học cao minh" dưới mái trường Quốc Tử Giám Thăng Long, do bậc sư biểu Lê Văn Thịnh hết lòng rèn dạy. Tài năng và trí tuệ của Lý Nhân Tông và lớp trí thức Nho học đầu tiên của Đại Việt phần lớn được nảy nở từ môi trường học thuật có một không hai này với người thầy đi trước thời đại. Điều này giải thích vì sao Lê Văn Thịnh được vua Lý Nhân Tông đặc biệt trọng dụng và cho tham gia giải quyết những công việc trọng đại quốc gia.

Giữa lúc công danh sự nghiệp đang thăng hoa thì thái sư Lê Văn Thịnh bị khép tội mưu phản trong vụ án kỳ lạ nhất lịch sử: "hóa hổ" giết vua. Lý Nhân Tông, vì tình nghĩa thầy trò và vì những đóng góp to lớn của ông cho đất nước mà tìm cách giải cứu ông thoát chết.

Điều này phản ánh một thực tế là chặng đường đầu tiên xây dựng Quốc Tử Giám Thăng Long quanh co, trắc trở, lúc lên thác, lúc xuống ghềnh, nhưng cuối cùng đã có được một nền văn hiến, văn minh rạng rỡ.

Đóng góp của thế hệ thầy và trò đầu tiên của Văn Miếu - Quốc Tử Giám Thăng Long là hết sức căn bản, trong đó công lao truyền dạy của người thầy Lê Văn Thịnh cần được đặc biệt đề cao và lưu danh muôn thuở.

PV: Nhìn từ 950 năm lịch sử Quốc Tử Giám, theo giáo sư, đâu là những giá trị cốt lõi của truyền thống giáo dục Việt Nam cần được tiếp nối?

GS.TS Nguyễn Quang Ngọc: Nhìn từ 950 năm lịch sử Quốc Tử Giám, theo tôi, giá trị cốt lõi cần được tiếp nối trong việc xây dựng nền giáo dục hiện nay chính là truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, quý trọng hiền tài.

Chúng ta đang bước vào kỷ nguyên văn minh hiện đại, bài học "hiền tài là nguyên khí của quốc gia" vẫn còn nguyên giá trị, thậm chí còn đặt ra những yêu cầu cao hơn và giá trị to lớn hơn, đòi hỏi hiền tài phải tìm mọi cách nâng mình lên cho xứng tầm với quốc gia dân tộc.

Xin trân trọng cảm ơn giáo sư đã chia sẻ!

Ý kiến của bạn
Bình luận