Tái thiết đô thị Hà Nội: Để mỗi gia đình được sống trong không gian đáng sống

Đô thị đáng sống bắt đầu từ những nhu cầu thường ngày

Một khu đô thị hiện đại không chỉ được nhận diện bằng những tòa nhà cao tầng, các tuyến đường rộng hay những công trình kiến trúc mới. Với mỗi gia đình, chất lượng sống trước hết được cảm nhận từ những điều gần gũi: đường đi làm có thuận tiện không, trẻ em có nơi vui chơi an toàn, người cao tuổi có thể đi bộ tập thể dục, trường học và cơ sở y tế có dễ tiếp cận, khu dân cư có đủ cây xanh và không gian sinh hoạt chung hay không.

Những câu hỏi ấy đang trở nên thiết thực tại phường Vĩnh Hưng (Hà Nội), nơi quá trình nghiên cứu tái thiết và chỉnh trang đô thị được đặt ra nhằm giải quyết những bất cập kéo dài về hạ tầng, tổ chức không gian và chất lượng sống.

Theo ông Ngô Mạnh Cường, Phó Chủ tịch UBND phường Vĩnh Hưng, địa bàn hiện có khoảng 67km đường với mặt cắt dưới 3m. Hệ thống giao thông chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về lòng đường, vỉa hè theo quy hoạch; một số khu vực còn ngập úng, thiếu cây xanh, không gian vui chơi và sinh hoạt cộng đồng.

Những bất cập này không chỉ gây khó khăn cho việc đi lại mà còn ảnh hưởng đến an toàn và sinh hoạt của các gia đình. Đường nhỏ, thiếu vỉa hè khiến việc đi bộ, đưa đón trẻ em hay di chuyển của người cao tuổi gặp nhiều trở ngại. Tình trạng ngập úng, thiếu không gian công cộng cũng làm giảm chất lượng môi trường sống, trong khi nhu cầu về tiện ích đô thị ngày càng tăng.

Tại tọa đàm "Hà Nội trước yêu cầu tái thiết đô thị - phường Vĩnh Hưng: Từ điểm nghẽn đô thị đến nâng tầm chất lượng sống" do Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội tổ chức ngày 20/10, các chuyên gia cho rằng việc tổ chức lại không gian đô thị cần gắn chặt với đầu tư đồng bộ hạ tầng và nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.

Theo TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, tại khu vực dự kiến tái thiết, quy hoạch cần tạo điều kiện phát triển đồng bộ hệ thống giao thông, tăng cường kết nối với mạng lưới giao thông công cộng, đồng thời bổ sung cây xanh, trường học, không gian công cộng và các công trình dịch vụ thiết yếu. Những yếu tố này cần được tính toán ngay từ đầu, thay vì chỉ tập trung vào phát triển nhà ở.

Đây là điểm quan trọng để phân biệt một khu đô thị chỉ có diện mạo mới với một không gian thực sự đáng sống. Nếu nhà ở phát triển nhanh nhưng trường học, cơ sở y tế, công viên và giao thông không theo kịp, người dân vẫn phải dành nhiều thời gian di chuyển, chịu áp lực về sinh hoạt và khó tận hưởng những lợi ích mà quá trình đô thị hóa mang lại.

Với phụ nữ, chất lượng không gian sống còn gắn với khả năng cân bằng giữa công việc và trách nhiệm gia đình. Một tuyến đường an toàn cho người đi bộ, một sân chơi gần nhà hay một cơ sở y tế dễ tiếp cận có thể giúp giảm đáng kể thời gian và công sức dành cho việc chăm sóc con cái, người cao tuổi. Vì vậy, khi thiết kế đô thị, nhu cầu của trẻ em, phụ nữ, người cao tuổi và người khuyết tật cần được xem xét cụ thể, thay vì chỉ đánh giá hạ tầng bằng quy mô xây dựng.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, sự không tương thích giữa năng lực hạ tầng và nhu cầu sống cơ bản đang làm gia tăng chi phí xã hội, chi phí sinh hoạt của người dân. Ùn tắc không chỉ tiêu tốn thời gian, nhiên liệu mà còn ảnh hưởng đến công việc, học tập, khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và chất lượng môi trường.

Như vậy, đầu tư cho hạ tầng và tiện ích không đơn thuần là khoản chi để hoàn thiện cảnh quan. Đó còn là đầu tư cho thời gian, sức khỏe và cơ hội phát triển của mỗi người dân.

Từ quy hoạch đến những tiện ích người dân thực sự được hưởng

Một trong những định hướng đáng chú ý được đề cập tại tọa đàm là mô hình "đô thị 15 phút", hướng tới việc người dân có thể tiếp cận các dịch vụ, tiện ích thiết yếu trong khoảng 15 phút di chuyển bằng những phương thức phù hợp.

Theo TS.KTS Trương Văn Quảng, cách tổ chức không gian này góp phần giảm thời gian đi lại, tạo điều kiện phát triển hoạt động kinh tế tại địa phương, khuyến khích đi bộ, đi xe đạp và cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ của các nhóm dân cư.

Nếu được triển khai hiệu quả, mô hình này có thể thay đổi đáng kể cách các gia đình sử dụng thời gian mỗi ngày. Thay vì phải di chuyển xa để đưa con đến trường, khám bệnh hay tiếp cận các dịch vụ thiết yếu, người dân có thể giải quyết nhiều nhu cầu ngay trong khu vực sinh sống. Các tuyến đường đi bộ thuận tiện, không gian công cộng gần nhà cũng tạo thêm cơ hội để các thành viên trong gia đình vận động, giao tiếp và tham gia hoạt động cộng đồng.

Tuy nhiên, đô thị 15 phút không chỉ là việc bố trí các công trình trên bản đồ trong một bán kính nhất định. Khả năng tiếp cận thực tế còn phụ thuộc vào chất lượng đường đi bộ, mức độ an toàn khi qua đường, khả năng kết nối giao thông công cộng và việc các dịch vụ có đáp ứng được nhu cầu của cư dân hay không.

Chẳng hạn, một công viên chỉ thực sự có giá trị khi người dân có thể đến đó thuận tiện, có không gian phù hợp cho trẻ nhỏ, người cao tuổi và các hoạt động cộng đồng. Trường học, cơ sở y tế cũng cần được tính toán theo quy mô dân số, tránh tình trạng có công trình nhưng quá tải hoặc chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế.

Trong dự thảo quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 đang được lấy ý kiến, phạm vi nghiên cứu tại Vĩnh Hưng khoảng 447ha, trong đó 206,1ha dự kiến tái thiết và 240,9ha dự kiến cải tạo, chỉnh trang. Diện tích dành cho hạ tầng xã hội được đề cập tăng từ khoảng 23,88ha lên 83,68ha.

PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng, ý nghĩa của việc gia tăng diện tích dành cho trường học, y tế, cây xanh và các công trình phục vụ cộng đồng không chỉ nằm ở những con số quy hoạch, mà còn ở năng lực phục vụ người dân. Đây cũng là cơ sở để đánh giá hiệu quả đầu tư, thay vì chỉ nhìn vào quy mô công trình hay sự thay đổi về kiến trúc.

Bên cạnh khu vực dự kiến tái thiết, các khu dân cư hiện hữu cũng cần được quan tâm. Theo TS.KTS Trương Văn Quảng, việc cải tạo, chỉnh trang cần phù hợp với cấu trúc không gian hiện có, kết hợp cải thiện giao thông, cấp thoát nước, bổ sung cây xanh và không gian công cộng. Định hướng "làng trong phố, phố trong làng" cho thấy nâng cấp hạ tầng không nhất thiết đồng nghĩa với việc thay đổi hoàn toàn cấu trúc khu vực.

Từ câu chuyện Vĩnh Hưng, yêu cầu đặt ra với Hà Nội là chuyển các mục tiêu quy hoạch thành những thay đổi có thể cảm nhận trong đời sống hằng ngày. Đường sá thuận tiện hơn, tình trạng ngập úng được khắc phục, trường học và cơ sở y tế đáp ứng nhu cầu, cây xanh và không gian công cộng được phân bổ hợp lý sẽ là những thước đo cụ thể của quá trình tái thiết.

Khi đó, tái thiết đô thị mới thực sự góp phần nâng cao chất lượng sống, hướng tới một Hà Nội văn minh, hiện đại và đáng sống.