Hà Nội: Từ giữ nghề truyền thống đến "xanh - số - tuần hoàn"

Bát Tràng: Khi hợp tác xã trở thành "bộ khung" của làng nghề

Ở Bát Tràng, kinh tế hợp tác đang được đặt trong một bài toán rộng hơn câu chuyện của một mô hình sản xuất.

Theo số liệu từ UBND xã Bát Tràng được VnBusiness dẫn lại, địa bàn hiện có 11 hợp tác xã (HTX), gồm 6 HTX nông nghiệp và 5 HTX thương mại dịch vụ gốm sứ. Các HTX thu hút khoảng 1.150 hộ, cá nhân tham gia và tạo việc làm cho khoảng 450 lao động thường xuyên. Doanh thu của các HTX dao động từ 600 triệu đến 3 tỷ đồng mỗi tháng; thu nhập bình quân của người lao động khoảng 7 triệu đồng/tháng, trong khi một số HTX gốm sứ chuyên sâu đạt 10-15 triệu đồng/người/tháng.

Sau những con số này là một đặc điểm quan trọng của kinh tế làng nghề: phần lớn hoạt động sản xuất được hình thành từ các hộ gia đình, với quy mô và năng lực khác nhau. Nếu mỗi hộ tự tìm nguyên liệu, tự sản xuất, tự tìm đầu ra và tự giải quyết những yêu cầu mới về tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc hay chuyển đổi số, chi phí sẽ cao và khả năng tiếp cận những thị trường lớn bị hạn chế. HTX vì thế có thể đóng vai trò như một "bộ khung" để tổ chức lại những hoạt động sản xuất vốn phân tán.

Tại Bát Tràng, các HTX không chỉ tham gia sản xuất kinh doanh gốm sứ mà còn kết nối tiêu thụ, du lịch trải nghiệm và bảo tồn kỹ nghệ truyền thống. Một số mô hình đang trở thành điểm liên kết giữa các hộ sản xuất với thị trường, thay vì để từng hộ tự vận hành một cách riêng lẻ.

Đây cũng là điểm khác biệt quan trọng giữa "giữ nghề" và "phát triển nghề". Giữ nghề là duy trì kỹ thuật và sản phẩm truyền thống. Phát triển nghề đòi hỏi phải đưa những giá trị đó vào thị trường mới, tạo thương hiệu, nâng chất lượng, tăng năng suất và mở rộng chuỗi giá trị.

Từ giữ nghề đến tạo giá trị: Bài toán xanh, số và tuần hoàn

Một ví dụ đáng chú ý là HTX sản xuất kinh doanh gốm sứ Tân Thịnh. Sản phẩm gốm men suối ngọc của HTX đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia; doanh thu bình quân được giới thiệu ở mức 700-800 triệu đồng/tháng, thu nhập người lao động khoảng 15 triệu đồng/người/tháng.

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở doanh thu. Khi một sản phẩm làng nghề được nâng lên thành sản phẩm có tiêu chuẩn và thương hiệu, giá trị kinh tế bắt đầu được tạo ra ở nhiều khâu hơn: thiết kế, câu chuyện sản phẩm, tiêu chuẩn chất lượng, thương mại, du lịch trải nghiệm và khả năng tiếp cận những thị trường mới.

Đó cũng là lý do Hà Nội đặt hướng phát triển kinh tế tập thể, HTX theo mô hình "xanh - số - tuần hoàn", đồng thời coi HTX là hạt nhân tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị và đối tác kinh doanh bình đẳng với doanh nghiệp.

Thực tế ở Bát Tràng cho thấy, yêu cầu này không tách rời câu chuyện bảo tồn nghề. Nghệ nhân Hà Thị Vinh, người có nhiều năm gắn bó với nghề gốm Bát Tràng, cho rằng muốn phát triển bền vững, làng nghề phải vừa giữ được bản sắc văn hóa, vừa đổi mới công nghệ để tạo ra những sản phẩm có tính mỹ nghệ cao và phù hợp với từng thị trường.

Quan điểm này cho thấy "giữ nghề" không đồng nghĩa với giữ nguyên cách làm cũ. Giá trị truyền thống chỉ có thể tiếp tục tạo sinh kế khi được chuyển hóa thành những sản phẩm có khả năng cạnh tranh trong điều kiện thị trường mới. Công nghệ, vì vậy, không thay thế kỹ nghệ của người thợ mà trở thành công cụ giúp giảm chi phí, kiểm soát chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng thị trường.

"Xanh" ở đây cũng không chỉ là câu chuyện môi trường. Với làng nghề, đó còn là bài toán chi phí năng lượng, nguyên liệu, chất thải và công nghệ sản xuất. Việc đầu tư công nghệ phù hợp có thể đồng thời tạo ra nhiều tác động: giảm hao phí, hạn chế sản phẩm lỗi, cải thiện điều kiện làm việc và nâng sức cạnh tranh của sản phẩm.

"Chuyển đổi số" cũng không chỉ dừng ở việc đưa sản phẩm lên mạng xã hội. Khi dữ liệu sản xuất, khách hàng, đơn hàng và truy xuất nguồn gốc được tổ chức tốt hơn, HTX có thể hiểu thị trường và quản lý hoạt động hiệu quả hơn.

Còn kinh tế tuần hoàn đặt ra câu hỏi về cách sử dụng nguyên liệu và xử lý chất thải trong toàn bộ quá trình sản xuất. Với những làng nghề có lịch sử lâu đời như Bát Tràng, đây không chỉ là yêu cầu về môi trường mà còn có thể trở thành một hướng đổi mới sản xuất, qua đó giảm chi phí và nâng giá trị sản phẩm.

Nếu những yêu cầu này được triển khai đồng bộ, HTX có thể đi từ vai trò tập hợp các hộ sản xuất sang một tổ chức có khả năng tạo giá trị cho cả chuỗi.

Hà Nội đặt mục tiêu trong năm 2026 tư vấn, thành lập mới 150 HTX và 3 liên hiệp HTX; củng cố, nâng cao chất lượng hơn 240 HTX; xây dựng 10 mô hình HTX kiểu mới và 50 HTX nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao. Thành phố cũng đặt mục tiêu đưa doanh thu bình quân mỗi HTX lên 3,2 tỷ đồng/năm.

Nhưng để đạt được những mục tiêu này, vấn đề không chỉ là thành lập thêm HTX. Một HTX mới nếu không có thị trường, không có năng lực quản trị và không tạo được lợi ích đủ rõ cho thành viên thì rất khó duy trì sức sống. Ngược lại, một HTX có thể phát triển nếu thực sự giải quyết được những vấn đề mà từng hộ riêng lẻ khó làm: vốn, đầu vào, tiêu chuẩn, thương hiệu, công nghệ, thị trường và kết nối với doanh nghiệp.

HTX muốn lớn: Không thể chỉ dựa vào tinh thần hợp tác

Hà Nội hiện có 2.940 HTX và Quỹ tín dụng nhân dân; hơn 900 HTX là thành viên Liên minh HTX thành phố. Thành phố cũng đã hình thành các tổ thành viên tại xã, phường và các câu lạc bộ HTX theo ngành, lĩnh vực để tăng khả năng liên kết và chia sẻ kinh nghiệm.

Quy mô này cho thấy kinh tế hợp tác không phải một khu vực nhỏ bên lề nền kinh tế đô thị. Nhưng quy mô số lượng chỉ là điều kiện ban đầu. Để HTX thực sự trở thành một mắt xích trong nền kinh tế Thủ đô, năng lực quản trị phải thay đổi.

Theo định hướng của Hà Nội, nguồn lực sẽ được lồng ghép cho chuyển đổi số, minh bạch tài chính và truy xuất nguồn gốc; đồng thời ưu tiên các vấn đề về đất đai, nhà xưởng, cụm công nghiệp làng nghề và tín dụng từ Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX. Liên minh HTX thành phố cũng đã tổ chức đào tạo, tập huấn kỹ năng quản trị hiện đại cho hơn 3.500 lượt cán bộ HTX.

Đây là những điều kiện quan trọng để HTX chuyển từ mô hình thiên về vận động, tập hợp sang mô hình kinh doanh có tổ chức. Với các làng nghề như Bát Tràng, câu chuyện còn có thêm một lớp ý nghĩa: tài nguyên văn hóa chỉ thực sự trở thành nguồn lực kinh tế khi được bảo tồn cùng với khả năng tạo thu nhập cho người dân.

Một sản phẩm gốm có thể giữ nguyên kỹ thuật truyền thống, nhưng cách thiết kế, bán hàng, kể câu chuyện, tiếp cận khách hàng và tổ chức sản xuất phải thay đổi theo thị trường. Khi đó, bảo tồn nghề không còn là mục tiêu tách rời khỏi phát triển kinh tế, mà trở thành một phần của chuỗi giá trị.

Đặc biệt, với những ngành nghề có sự tham gia lớn của lao động gia đình và lao động nữ, việc tổ chức sản xuất thông qua HTX có thể tạo thêm cơ hội để phụ nữ tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng như thiết kế, phát triển sản phẩm, thương mại điện tử, du lịch trải nghiệm và xây dựng thương hiệu.

Nếu kinh tế tư nhân cần "không gian cơ hội" để lớn lên, thì kinh tế hợp tác cần một không gian liên kết để những hộ sản xuất nhỏ không bị phân mảnh.

Đó cũng là điểm gặp nhau giữa hai khu vực trong chiến lược phát triển kinh tế Hà Nội: Nhà nước tạo môi trường và khơi thông nguồn lực; doanh nghiệp và HTX nâng năng lực nội sinh; còn thị trường quyết định mô hình nào có thể tồn tại và phát triển.

Với Bát Tràng, giữ nghề vì thế không chỉ là giữ lại một kỹ thuật làm gốm. Quan trọng hơn là biến kỹ thuật, văn hóa và cộng đồng sản xuất thành một chuỗi giá trị có khả năng tạo sinh kế bền vững. Khi đó, "xanh - số - tuần hoàn" không chỉ là khẩu hiệu chuyển đổi của HTX, mà trở thành cách để những giá trị truyền thống bước vào một thị trường mới.