Tết - mùa khơi lại ký ức gia đình

Khi mùi lá dong báo hiệu Tết về

Với chị Nguyễn Thị Thiện (ở Quảng Trị), khi trong nhà bắt đầu có mùi lá dong, mùi nếp mới, mùi bánh, mùi hương trầm trên bàn thờ là biết Tết đã về. Những ngày cuối năm, nhịp sinh hoạt trong nhà chị Thiện khác hẳn ngày thường. Mọi việc xoay quanh chuyện dọn dẹp, chuẩn bị đồ cúng, làm bánh, nấu nướng. Bận rộn hơn nhưng không ai thấy mệt. Cả nhà thường ăn cơm sớm để còn thời gian cùng nhau làm việc, vừa làm vừa trò chuyện, nhắc lại những cái Tết đã qua. Trong căn nhà ấy, tiếng chổi quét sân, tiếng cọ xoong nồi, tiếng gọi nhau đan xen, tạo nên một không khí đủ đầy cảm giác sum vầy.

Tết của gia đình chị Thiện không cầu kỳ nhưng có những việc đã thành nếp nhà, đó là lau bàn thờ tổ tiên, dọn nhà cửa, gói bánh chưng, chuẩn bị mâm cúng tất niên, giao thừa, rồi những mâm cơm cúng sáng mồng Một, mồng Hai, mồng Bốn tiễn ông bà. "Nếu không tự tay làm những việc đó, tôi thấy Tết chưa trọn vẹn", chị Thiện nói. Với chị, đó không chỉ là việc làm cho đủ lễ mà là cách thể hiện sự kính trọng với tổ tiên và cũng là cách để con cái hiểu, nhớ về nề nếp gia đình.

Dâu út và hành trình "giữ nhịp Tết"

Những "nghi lễ nhỏ" trong nhà chị Thiện thường diễn ra từ ngày 26 đến 28 tháng Chạp. Đó là khoảng thời gian cả nhà cùng góp sức: người lau ban thờ, người quét nhà, người chuẩn bị nguyên liệu làm bánh, không ai đứng ngoài, cũng không ai làm thay tất cả. Chính sự quây quần ấy tạo nên không khí Tết rất riêng của gia đình.

Việc gói bánh chưng thường bắt đầu từ sáng sớm, kéo dài đến chiều tối. Khi mọi thứ đã xong, bánh được xếp vào nồi lớn, đốt củi, cả nhà quây quần bên nồi bánh đang sôi. Những câu chuyện, những tiếng cười xen lẫn tiếng củi nổ tí tách. Đó là khoảnh khắc khiến Tết trở nên rõ ràng nhất.

Có những câu nói rất giản dị, nhưng ở lại rất lâu trong ký ức chị Thiện, như khi các con vừa làm vừa đùa: "Tết ở nhà vẫn vui nhất!". Câu nói ấy với chị Thiện là phần thưởng cho tất cả những việc nhỏ mình đã kiên trì giữ qua nhiều năm.

Chị Thiện làm dâu đã 24 năm, những năm đầu, người "giữ nhịp Tết" trong nhà là mẹ chồng chị. Rồi chị quan sát học theo từng việc. Từ khi về làm dâu, chị bắt đầu gánh dần trách nhiệm chuẩn bị Tết trong gia đình. Thời gian đầu cũng có áp lực, có lo lắng, lo làm chưa chu đáo nhưng chị cố gắng giữ những nề nếp mà mẹ chồng đã truyền lại. "Giữ nhịp Tết với tôi là giữ cho gia đình còn cảm giác mong chờ Tết, còn sự sum vầy, còn những việc chung để mọi người cùng làm, cùng nhớ", chị Thiện nói.

Cuộc sống hiện đại mang đến nhiều tiện lợi nên có lúc trong nhà cũng có ý kiến nên mua đồ ăn sẵn cho nhanh, cho đỡ vất vả. Thế nhưng, chị Thiện vẫn muốn tự tay làm một số món truyền thống. Không phải vì món ăn ngon hơn mà vì chị Thiện cho rằng: Làm không chỉ để ăn mà để giữ nếp nhà. Có những mẻ mứt chưa khô, có những món bánh không đẹp như ngoài hàng nhưng chị vẫn làm, vẫn giữ, bởi với chị Thiện chính những việc nhỏ ấy là "sợi dây" gắn kết các thành viên trong gia đình.

Hai con của chị Thiện đều đi học và làm việc xa nhà. Những ngày cận Tết, các con thường về từ khoảng ngày 27 đến 30 tháng Chạp. Điều chị mong nhất không phải là mâm cỗ thật to, thật đầy mà là con cái cùng tham gia chuẩn bị Tết, cùng phụ việc để cảm nhận Tết bằng sự gắn bó chứ không chỉ là "về ăn Tết". Chị Thiện mong các con sau này nhớ rằng, Tết là ngày nghỉ, cũng là khoảng thời gian cả gia đình sum vầy, cùng nhau chuẩn bị đón năm mới.

Tết không ồn ào trong căn nhà nhỏ

Trong một ngôi nhà khác ở làng lụa Vạn Phúc (Hà Đông, Hà Nội), chị Đặng Thị Hoa, người phụ nữ làm dâu hơn 30 năm, cũng giữ Tết bằng những "nghi lễ nhỏ" như thế.

Với chị Hoa, Tết bắt đầu rất sớm, từ ngày 23 tháng Chạp. Việc đầu tiên là chuẩn bị mâm lễ cúng ông Công ông Táo, sau khi hoàn thành nghi lễ cúng thì sẽ thực hiện bao sái bàn thờ. Tiếp đó, chị Hoa sẽ dành thời gian cho việc sắm sửa hương hoa, đồ cúng, nguyên liệu nấu nướng những ngày cận Tết. Nhà ít người, mâm cỗ không cầu kỳ, nhưng không thể thiếu những mâm lễ cúng ngày Tết. "Với tôi, nếu thiếu mâm lễ cúng ngày Tết thì không ra không khí Tết", chị Hoa nói. Không cần mâm cao cỗ đầy, nhưng mâm cúng tất niên, giao thừa, mâm ngũ quả, mâm cúng trong 3 ngày Tết là điều chị Hoa luôn thực hiện chu đáo.

Từ ngày 26 - 27 Tết, chị Hoa bắt đầu ngâm gạo, chuẩn bị lá dong, đậu, thịt. Từng công đoạn được chị làm cẩn thận. Có một chi tiết nhỏ chị Hoa vẫn giữ theo nếp cũ của ông bà, bố mẹ truyền lại đó là khi gói bánh, chị giã lá dong riềng, lọc lấy phần nước rồi trộn đều vào gạo nếp đã vo kỹ khi vớt ra, thêm một chút muối. Nhờ vậy, bánh chưng khi chín có màu xanh mướt, đều màu, đẹp tự nhiên. Dù nhà ít người, chỉ gói ít bánh chưng nhưng năm nào chị cũng gói. Có những năm gia đình chị gói bánh cùng hàng xóm, luộc chung một nồi. 

Con gái duy nhất của vợ chồng chị đã đi lấy chồng, không phải năm nào cũng về đúng dịp gói bánh, nhưng chị vẫn giữ việc này như một phần không thể thiếu của những ngày cận Tết. "Dù con cháu chỉ về khi bánh đã chín, cầm bánh mang đi, tôi vẫn vui. Vì mình vẫn giữ được chút không khí Tết", chị Hoa nói.

Những ký ức được truyền lại

Trong căn nhà nhỏ ấm áp của gia đình chị Hoa, ngoài bánh chưng còn có chè kho, giò tai, thịt đông, đều là những món ăn truyền thống quen thuộc với gia đình chị Hoa. Mỗi món đều gắn với một quá trình chuẩn bị công phu, đòi hỏi sự kiên nhẫn và thời gian. Đó không chỉ là nấu ăn mà là cách gìn giữ ký ức gia đình.

Ở hai hoàn cảnh khác nhau, nhưng chị Thiện và chị Hoa có chung một lựa chọn là giữ Tết bằng những việc nhỏ, đều đặn qua từng năm. Không phải để níu kéo quá khứ mà để các thế hệ trong gia đình còn có những điểm chạm chung - nơi ký ức được tạo ra từ sự hiện diện, từ những việc cùng làm, cùng nhớ. 

Nếu chỉ được giữ lại một vài "nghi lễ nhỏ", chị Thiện chọn cùng các thành viên trong gia đình lau bàn thờ tổ tiên và dọn nhà trước Tết. Chị Hoa chọn thực hiện những mâm cúng và mâm ngũ quả ngày Tết. Những lựa chọn rất giản dị nhưng đủ để làm nên không khí ngày Tết. Tết ở lại trong mỗi gia đình từ chính những nghi lễ nhỏ ấy, nơi mà các thế hệ có dịp cùng làm, cùng nhớ và cùng thuộc về một mái nhà.