Thay đổi tư duy cấp tín dụng, giải cơn khát vốn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Loay hoay trong "cơn khát" vốn

Thời gian qua, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) và các tổ chức tín dụng trên địa bàn TP.HCM đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ quy mô lớn nhằm thúc đẩy các lĩnh vực ưu tiên. Tại hội thảo mới đây, bà Trần Thị Ngọc Liên, Phó Giám đốc Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh Khu vực 2, cho biết: Ngành ngân hàng đang tích cực triển khai đồng bộ bốn chương trình và gói tín dụng trọng điểm. Điển hình là gói tín dụng lâm, thủy sản 185.000 tỷ đồng với lãi suất thấp hơn 1-2%/năm; chương trình nhà ở xã hội 145.000 tỷ đồng; và gói hạ tầng chiến lược, công nghệ số lên đến 500.000 tỷ đồng do 21 ngân hàng thương mại tự huy động nguồn lực. Riêng TP.HCM còn duy trì chương trình bình ổn thị trường để hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất hàng thiết yếu tiếp cận vốn ưu đãi.

Cùng với đó, ngành ngân hàng cũng thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính. NHNN Chi nhánh Khu vực 2 đã triển khai 24/32 dịch vụ công trực tuyến toàn trình, cho phép doanh nghiệp nộp hồ sơ, theo dõi tiến độ và nhận kết quả hoàn toàn trên môi trường điện tử. Các lĩnh vực như quản lý ngoại hối, thanh toán hay thành lập, hoạt động ngân hàng đều đã được số hóa.

Tuy nhiên, số liệu thực tế cho thấy tỷ trọng dư nợ dành cho khối SME chỉ chiếm khoảng 19-20% tổng dư nợ toàn nền kinh tế. Dù dòng vốn không thiếu, "nút thắt" lại nằm ở điều kiện tiếp cận. Rào cản lớn nhất vẫn là tài sản thế chấp. Trong khi ngân hàng ưu tiên bất động sản làm bảo đảm, đây lại là điểm yếu của các SME và doanh nghiệp khởi nghiệp. Đại diện Công ty Đông Nam phản ánh việc nhiều ngân hàng vẫn chủ yếu định giá tài sản bảo đảm theo bảng giá đất của Nhà nước, khiến giá trị tài sản thế chấp thấp hơn giá trị thực tế và ảnh hưởng đến hạn mức vay. 

Đại diện Công ty TNHH Phát triển Hạ tầng Khu công nghiệp Tân Tạo đề nghị có các chính sách tín dụng chuyên biệt hỗ trợ đầu tư khu công nghiệp xanh. Đại diện một doanh nghiệp chế biến nông sản cũng cho biết dù công ty hoạt động có lãi và có đơn hàng xuất khẩu nhưng vẫn gặp khó khi vay vốn do mới thành lập, chưa có đủ lịch sử báo cáo tài chính theo yêu cầu của nhiều ngân hàng.

Bên cạnh tài sản, yêu cầu về lịch sử tài chính cũng là một "cánh cửa hẹp". Nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp có triển vọng, đơn hàng xuất khẩu đi các thị trường lớn như Mỹ, Đức nhưng bị từ chối vay vốn do chưa đủ báo cáo tài chính 3 năm theo yêu cầu truyền thống. Ngay cả với tín dụng xanh, dù dư nợ tăng nhanh nhưng phần lớn dòng vốn vẫn tập trung vào các dự án quy mô lớn, SME rất khó chạm tay vào do chưa đáp ứng được các tiêu chuẩn môi trường và kỹ thuật khắt khe.

Đổi mới tư duy cấp vốn

Về phía ngân hàng thương mại, ông Văn Công Bình, Giám đốc phát triển bền vững, HDBank, nêu quan điểm, doanh nghiệp khởi nghiệp, doanh nghiệp xuất khẩu mới thành lập chưa có đủ báo cáo tài chính trong 3 năm thì vẫn có cơ hội tiếp cận vốn tín dụng. 

Ngân hàng này đang có nhiều sản phẩm tài trợ cho dự án và cốt lõi là tính hiệu quả của phương án kinh doanh, gắn với thị trường đầu ra. Doanh nghiệp có phương án kinh doanh hiệu quả sẽ vẫn vay được vốn. Chẳng hạn như đầu ra có bao tiêu sản phẩm với khách hàng trong nước và nước ngoài uy tín không, ví dụ doanh nghiệp có cung cấp sản phẩm cho các tập đoàn lớn là Masan, Thaco hay Samsung?... Khi đó, ngân hàng sẽ đánh giá sản phẩm của doanh nghiệp là ngắn hạn hay trung dài hạn, xem xét đánh giá uy tín lịch sử của đối tác đầu ra để cho vay. Ông Bình nhấn mạnh: "Tài sản bảo đảm là cấu phần quan trọng, nhưng chưa phải yếu tố quyết định 100% và hiện tại có rất nhiều yếu tố khác để hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn tín dụng".

Để tháo gỡ các điểm nghẽn, hiện nay ngành ngân hàng đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ sang cơ chế cấp tín dụng dựa trên uy tín và hiệu quả phương án kinh doanh thay vì quá phụ thuộc vào tài sản thế chấp. Theo bà Trần Thị Ngọc Liên, Phó Giám đốc NHNN Chi nhánh Khu vực 2, pháp luật hiện hành không bắt buộc mọi khoản vay phải có tài sản bảo đảm mà cho phép ngân hàng và khách hàng tự thỏa thuận. Trong quý II/2026, nhiều tổ chức tín dụng đã chuyển mạnh sang mô hình thẩm định dựa trên uy tín và hiệu quả của phương án kinh doanh, giảm dần sự phụ thuộc vào tài sản thế chấp, nhất là đối với doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao và xuất khẩu.

Giải pháp trọng tâm trong thời gian tới là đẩy mạnh mô hình tài trợ chuỗi cung ứng. Trong mô hình này, nếu một SME là nhà cung cấp uy tín cho các tập đoàn lớn, ngân hàng sẽ dựa trên uy tín của doanh nghiệp đầu chuỗi và hợp đồng bao tiêu để cấp vốn mà không nhất thiết đòi hỏi tài sản thế chấp.

Về mặt thể chế, Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) để thay thế luật năm 2017, dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2 vào tháng 10/2026. Trong đó đề xuất cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho vay dựa trên dữ liệu và dòng tiền thay cho thẩm định truyền thống. 

Theo Bộ Tài chính, nội dung sửa đổi tập trung vào 4 nhóm chính sách lớn mang tính đột phá. Trọng tâm của dự thảo là cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho vay dựa trên dữ liệu và dòng tiền, thay thế cho phương pháp thẩm định truyền thống vốn phụ thuộc quá nhiều vào tài sản bảo đảm.

Đây được xem là giải pháp để tháo gỡ nút thắt về vốn, đồng thời đẩy mạnh chủ trương phát triển thị trường tín dụng hiện đại theo định hướng của Bộ Chính trị về chia sẻ dữ liệu trong quản lý nhà nước.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng bổ sung các công cụ tài chính sáng tạo như tài chính hỗn hợp, đồng tài trợ và đồng đầu tư để hướng trọng tâm chính sách vào từng nhóm doanh nghiệp cụ thể, phù hợp với đặc thù và tính chất của từng lĩnh vực sản xuất kinh doanh.

Các chuyên gia nhận định, điểm mấu chốt để hiện thực hóa những giải pháp này là phải xây dựng được hạ tầng dữ liệu doanh nghiệp minh bạch và đáng tin cậy. Hệ thống dữ liệu này cần có sự kết nối liên thông giữa cơ quan thuế, hải quan, bảo hiểm xã hội và ngân hàng để phản ánh toàn diện sức khỏe tài chính thực tế của doanh nghiệp theo thời gian thực.

Tại cấp độ địa phương, TP.HCM đang tích cực triển khai các hội nghị đối thoại định kỳ để xử lý dứt điểm từng vướng mắc cụ thể của doanh nghiệp thông qua "quy trình phản hồi nhanh". Đồng thời, Thành phố khuyến khích các SME tận dụng nguồn vốn từ Quỹ Đầu tư phát triển, Quỹ Khoa học công nghệ hoặc tham gia các chương trình bình ổn để hưởng lãi suất ưu đãi. Việc số hóa toàn diện quy trình hỗ trợ và đẩy mạnh vai trò của các Quỹ bảo lãnh tín dụng cũng được xem là những "cú hích" cần thiết để đưa vốn tín dụng thực sự đi vào đời sống sản xuất kinh doanh.