Thương mại điện tử "tiếp sức" sinh kế bền vững cho phụ nữ miền núi
Chị Vũ Kim Oanh trong một buổi đào tạo, hướng dẫn chị em phụ nữ xã Hoàng Văn Thụ (Lạng Sơn) livestream bán hồng
Nhiều phụ nữ vùng cao có sản phẩm, có nghề và kinh nghiệm sản xuất nhưng chưa biết cách đưa hàng hóa đến với thị trường rộng lớn hơn. Thương mại điện tử có thể mở ra cơ hội thay đổi điều đó. Thạc sĩ Vũ Kim Oanh, chuyên gia đào tạo thương mại điện tử, chia sẻ về cách công nghệ góp phần mở rộng sinh kế và tăng tính chủ động kinh tế cho phụ nữ.
- Nhiều phụ nữ vùng cao có sản phẩm tốt, kinh nghiệm sản xuất lâu năm nhưng vẫn loay hoay ở khâu tiêu thụ. Qua quá trình trực tiếp đào tạo, hỗ trợ các hợp tác xã (HTX), hộ sản xuất, chị nhận thấy đâu là rào cản lớn nhất khiến họ chưa thể đưa sản phẩm đến gần hơn với thị trường?
Thạc sĩ Vũ Kim Oanh: Tôi gặp khá nhiều HTX và hộ sản xuất có sản phẩm tốt nhưng vẫn loay hoay ở khâu bán hàng. Họ làm rất giỏi nghề của mình nhưng chưa biết đưa sản phẩm lên môi trường số, chưa biết quay gì, nói gì, bán ở đâu.
Nhiều người trước đây quen bán cho khách hàng quanh vùng, khách quen nên khi bước vào môi trường số, mọi thứ đều mới mẻ, từ tạo tài khoản, quay video, xây dựng kênh đến livestream, vận chuyển.

Thạc sĩ Vũ Kim Oanh
Có những cô chú làm một nghề hai, ba chục năm, hiểu sản phẩm cực kỳ sâu nhưng khi được hỏi thử kể cho khách hàng nghe vì sao sản phẩm của mình đặc biệt thì lại không biết bắt đầu từ đâu. Trong khi những điều rất đời thường như nguyên liệu lấy ở đâu, gia đình làm nghề từ bao giờ, sản phẩm phải trải qua bao nhiêu công đoạn, vì sao mình tiếp tục nghề… lại chính là những câu chuyện rất thú vị với khách hàng.
Theo tôi, khó khăn không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở việc người sản xuất chưa biết cách đưa những giá trị mình có đến với người mua.
- Khi hướng dẫn phụ nữ, đặc biệt là những người chưa từng bán hàng trên nền tảng số, chị thường bắt đầu từ đâu? Làm thế nào để họ có thể tự giới thiệu, quảng bá và bán sản phẩm của chính mình?
Thạc sĩ Vũ Kim Oanh: Tôi thường không đào tạo ngay những thứ quá phức tạp mà chia nhỏ từng bước để mọi người dễ làm. Trước hết phải xác định hôm nay bán sản phẩm gì, giá bao nhiêu, khách cần biết những thông tin nào, có ưu đãi gì hay không. Sau đó mới hướng dẫn xây dựng kịch bản đơn giản, từ cách chào khách, giới thiệu sản phẩm, kể câu chuyện, hướng dẫn sử dụng, trả lời bình luận đến chốt đơn.
Đến lúc thực hành, tôi sửa khá kỹ. Có cô chú nói rất nhỏ, có người cứ nhìn xuống giấy, có người bật camera lên là quên sạch những gì vừa học. Mình phải chỉnh từng chút, từ cách nhìn camera, nói chậm lại, đến việc khi chưa có ai bình luận thì tiếp tục nói gì để không bị đứng hình.
Tôi thường nói với học viên rằng họ không cần biến mình thành MC (người dẫn chương trình). Khách hàng nhiều khi lại thích nghe chính người làm ra sản phẩm nói bằng giọng thật, cách nói thật của họ. Những người trực tiếp trồng cây, làm ra món ăn, đan một chiếc giỏ có rất nhiều điều để kể. Không ai hiểu sản phẩm đó bằng chính người làm ra nó.
Khi sự tự tin mở ra những lựa chọn mới
- Trong quá trình đồng hành, chị có chứng kiến sự thay đổi nào ở những phụ nữ ban đầu rất e ngại công nghệ, nhưng sau đó đã có thể chủ động giới thiệu sản phẩm, livestream hoặc tự tìm kiếm khách hàng?
Thạc sĩ Vũ Kim Oanh: Có nhiều trường hợp tôi nhớ lắm, vì lúc đầu mọi người run thật sự. Một chị ở Mường Hum, Lào Cai, ban đầu rất ngại đứng trước máy quay, không biết nói gì. Sau 3 ngày học về xây kênh và livestream, chị bắt đầu tự tin hơn, về nhà đã có thể tự livestream bán trà hằng ngày.
Tôi cũng nhớ một bạn người Hà Nhì, làm cộng tác viên lấy sản phẩm của HTX Minh Phúc về Mường Hum bán. Ban đầu bạn nói không biết livestream, cứ ai đến hỏi sản phẩm thì mới lấy ra giới thiệu. Tôi phải nói chuyện với bạn khá nhiều, hướng dẫn hiểu sản phẩm, cách chủ động giới thiệu để những người chưa biết cũng thấy tò mò và muốn nghe.

Thương mại điện tử cũng là hướng đi giúp chị em phụ nữ dân tộc thiểu số, miền núi thoát nghèo
Những buổi đầu, tôi gần như hướng dẫn từng câu một, sau đó có lúc còn lên livestream cùng để bạn bớt ngại. Làm vài lần, bạn quen dần rồi có thể tự đứng livestream tự nhiên hơn.
Tôi nhận ra nhiều người không hẳn sợ công nghệ, mà họ sợ nói sai, sợ lên hình không đẹp, sợ không có người xem. Khi giúp họ bỏ bớt áp lực đó, họ học rất nhanh. Cái thay đổi lớn nhất đôi khi là từ câu "em không biết làm đâu" thành "để em tự làm thử".
- Theo chị, sự thay đổi lớn nhất ở những phụ nữ từng e ngại công nghệ là gì? Điều đó tác động thế nào đến vai trò của họ trong gia đình và trong hoạt động kinh tế?
Thạc sĩ Vũ Kim Oanh: Theo tôi, thay đổi rõ nhất là từ chỗ ngại xuất hiện trước máy quay, các chị dần chủ động giới thiệu sản phẩm, nói chuyện với khách và quyết định cách tổ chức công việc khi có thêm đơn hàng.
Tôi nhớ một chị điều hành hợp tác xã làm chè và kinh doanh homestay ở xã Mường Hum, Lào Cai. Lúc đầu, khi được mời livestream, chị bảo chưa biết nói gì, muốn mọi người làm trước để mình xem và học theo. Chị cũng chưa biết dựng video sao cho người xem dễ theo dõi. Sau bốn ngày tập huấn và một phiên livestream thực tế, chị dần quen với máy quay, đăng video và livestream thường xuyên hơn.
Với người làm chè, chất liệu để bắt đầu nằm ngay trong công việc hằng ngày. Chị có thể cho khách xem cách hái búp chè, kể về công đoạn sao chè, giới thiệu cách đóng gói và hướng dẫn pha chè. Đó là những điều người làm nghề có thể kể bằng kinh nghiệm của mình.
Trước đây, chị tự làm nhiều việc, từ hái chè, sao chè đến chuẩn bị hàng. Khi đơn hàng tăng dần, chị thuê người hỗ trợ hái chè, đóng gói và gửi hàng. Người nhà cũng hỗ trợ để chị có thêm thời gian làm nội dung, giới thiệu sản phẩm và tìm khách mới. Sự tự tin lúc này không chỉ thể hiện ở việc chị dám xuất hiện trước máy quay, mà còn ở khả năng chủ động phân công công việc và trực tiếp phụ trách việc đưa sản phẩm ra thị trường.
Thương mại điện tử không phải "chiếc đũa thần" của sinh kế
- Thương mại điện tử có thể giúp phụ nữ vùng cao nâng cao quyền chủ động kinh tế như thế nào, thưa chị?
Thạc sĩ Vũ Kim Oanh: Khi trực tiếp tiếp cận người mua, các chị có thêm thông tin để quyết định mình bán gì, bán cho ai và cần điều chỉnh sản phẩm ra sao. Chẳng hạn, khi có thêm khách mua lẻ ngoài địa phương, một cơ sở chè có thể làm quy cách đóng gói nhỏ hơn để khách dễ mua thử. Những hộ kết hợp sản xuất với làm homestay cũng có thể giới thiệu thịt lợn gác bếp, măng ớt và các món địa phương qua video, livestream. Khi người bán trực tiếp dùng thử và giải thích cách dùng, khách ở xa dễ hình dung sản phẩm trước khi đặt mua.

Những buổi livestream sẽ giúp chị em bán được nhiều hàng hơn, tăng tính kết nối với khách hàng
Qua các lớp tập huấn, tôi thấy nhiều học viên có sản phẩm nhưng bao bì bán lẻ còn sơ sài hoặc chưa có quy cách đóng gói phù hợp. Vì vậy, họ vẫn chủ yếu bán theo lô cho doanh nghiệp thu mua. Để bán trực tiếp, bao bì cần giúp khách nhận ra sản phẩm, đọc được thông tin cần thiết và nhận hàng trong tình trạng tốt. Khi làm được những việc này, các chị có thể duy trì đầu ra bán sỉ, đồng thời thử thêm kênh bán lẻ, tiếp nhận phản hồi của khách và tự quyết định nên phát triển sản phẩm nào.
Với mục tiêu giảm nghèo bền vững, ý nghĩa của thương mại điện tử nằm ở việc người phụ nữ có thêm lựa chọn đầu ra, có cơ sở để thương lượng và có cơ hội tạo thêm khoản thu sau khi tính đủ chi phí. Khả năng chủ động đó thể hiện rõ hơn khi các chị giữ được khách mua lại và duy trì được việc bán hàng qua các mùa vụ.
- Livestream, thương mại điện tử có thể mở ra cơ hội mới, nhưng không phải sản phẩm nào cũng bán được và người nào cũng thành công. Theo chị, đâu là điều kiện để chuyển đổi số thực sự giúp phụ nữ cải thiện sinh kế một cách bền vững? Những rào cản nào họ vẫn cần được hỗ trợ tháo gỡ?
Thạc sĩ Vũ Kim Oanh: Không phải cứ bật livestream lên là có đơn. Tôi từng hỗ trợ một chị chuyên may các sản phẩm như màn, võng. Chị rất chăm làm video và livestream nhưng kết quả bán trên TikTok chưa được như mong muốn. Một phần do đặc thù sản phẩm khá nặng, giá trị cao, khi cộng thêm phí vận chuyển và các loại phí trên sàn, khách hàng sẽ cân nhắc lâu hơn.
Từ những trường hợp đó, tôi rút ra rằng không thể lấy một công thức áp dụng cho tất cả sản phẩm. Có sản phẩm hợp TikTok, có sản phẩm lại cần Facebook, Zalo hoặc kết hợp bán trực tiếp. Livestream chỉ là công cụ bán hàng, không phải cứ livestream là tự nhiên có đơn. Muốn hiệu quả vẫn phải hiểu sản phẩm, hiểu khách hàng và chọn đúng kênh.
Khó khăn xuất hiện ở nhiều khâu, từ lúc giới thiệu sản phẩm đến khi giao hàng. Mạng chập chờn có thể làm gián đoạn một buổi livestream. Phí vận chuyển cao khiến khách cân nhắc mua lại. Với lê, rau rừng, mận, măng tươi và những mặt hàng có thời gian bảo quản ngắn, giao chậm có thể làm hàng xuống chất lượng và ảnh hưởng đến uy tín người bán. Ở Lào Cai, một số hộ trồng măng bát độ chia sẻ với tôi rằng đầu mối thu mua chỉ nhận khi gom đủ số lượng. Nếu thời tiết bất lợi hoặc các hộ gom chưa đủ hàng, họ phải tìm thêm đầu ra bán lẻ trong khi bao bì và cách giao hàng vẫn chủ yếu là nhờ công ty thu mua.
Ở khâu chế biến, có thể nhìn vào trường hợp HTX Nông sản Toàn Thương tại xã Na Sầm, Lạng Sơn, nơi phát triển sản phẩm hồng vành khuyên treo gió. Bài toán của sản phẩm này là làm sao bảo đảm lượng hồng tươi đủ để chế biến theo nhu cầu thị trường. Sản lượng phụ thuộc mùa vụ và thời tiết, trong khi vùng nguyên liệu cần thời gian để mở rộng. Khi các đầu mối bên ngoài trả giá cao hơn, người trồng cũng có thêm lựa chọn bán quả tươi, khiến lượng nguyên liệu hợp tác xã có thể gom khó dự tính. Nếu nhu cầu tăng nhanh hơn khả năng cung ứng, hợp tác xã vẫn có thể thiếu hàng dù đã làm tốt việc quảng bá.
Theo tôi, hỗ trợ cần tiếp tục sau tập huấn và đi vào từng việc cụ thể. Với hộ mới bán lẻ, ưu tiên là hoàn thiện bao bì, tính đủ chi phí, chọn mặt hàng phù hợp để gửi xa và thử giao trên một số tuyến trước khi mở rộng. Với hợp tác xã chế biến, cần dự kiến sản lượng theo mùa, trao đổi sớm với các hộ về lượng hàng, tiêu chuẩn quả và cách xác định giá thu mua.
Trong một số dự án, tôi duy trì nhóm Zalo và các buổi hỗ trợ trực tuyến để khi bà con gặp vướng mắc trong lúc bán thật, có người cùng xem và xử lý. Kết quả cuối cùng nên được nhìn qua việc các chị có giao hàng đúng hẹn, giữ được khách mua lại, có lãi sau chi phí và ngày càng tự vận hành được công việc hay không.
- Xin cảm ơn chị!