Tìm ra "thủ phạm" mới gây sa sút trí tuệ ở người trẻ
Ảnh minh họa
Từ lâu, khoa học vẫn cho rằng lão hóa làm suy giảm trí nhớ do lượng máu đến não giảm hoặc các tế bào thần kinh bị thoái hóa nhưng qua nghiên cứu dài kỳ, các nhà khoa học lại tìm ra câu trả lời khác.
Suy giảm trí nhớ đi từ ruột tới não?
Nghiên cứu của Đại học y khoa Stanford (SSM) và Viện ARC ở California (Mỹ) công bố trên tạp chí Nature số đầu tháng 3/2026 cho thấy, con đường dẫn đến suy giảm trí nhớ đi từ ruột tới não. Phần lớn chúng ta từng có cảm giác "ăn" bằng mắt và mũi trước khi nhai, nên con người biết rất ít về xa lộ thông tin, được gọi là dây thần kinh phế vị, gửi tín hiệu theo hướng ngược lại, từ ruột thẳng lên não.
Phát hiện trên dựa vào nghiên cứu ở chuột, theo đó, quá trình lão hóa là do thay đổi trong hệ vi khuẩn đường ruột, làm cản trở sự giao tiếp giữa ruột và não. Khôi phục kết nối này đã giúp đảo ngược sự suy giảm nhận thức, cải thiện khả năng hình thành trí nhớ ở chuột già. Nghiên cứu trên chuột còn cho thấy thành phần của quần thể vi khuẩn tự nhiên sống trong ruột, được gọi là hệ vi sinh vật đường ruột, thay đổi theo tuổi tác. Những thay đổi này hình thành bởi các tế bào miễn dịch trong đường tiêu hóa, gây ra phản ứng viêm nhiễm, cản trở khả năng của dây thần kinh phế vị truyền tín hiệu đến hồi hải mã - phần não chịu trách nhiệm hình thành trí nhớ và định hướng không gian.
Việc kích thích hoạt động của dây thần kinh phế vị ở động vật già đã biến những con chuột già, hay quên thành những con chuột nhanh nhẹn và có khả năng ghi nhớ các vật thể mới và thoát khỏi mê cung nhanh nhẹn như những con chuột non.
Khuẩn Parabacteroides goldsteinii - "thủ phạm" gây suy giảm trí nhớ?
Nghiên cứu phát hiện thấy con người có thể tăng cường khả năng hình thành trí nhớ và hoạt động của não bằng cách thay đổi thành phần của đường tiêu hóa, một dạng điều khiển từ xa cho não bộ. Để kiểm chứng vai trò của hệ vi sinh vật đường ruột trong những "khoảnh khắc lãng quên", nhóm đã nuôi những con chuột non (2 tháng tuổi) cùng chuột già (18 tháng tuổi). Việc sống (và đi vệ sinh) gần nhau khiến những con chuột non tiếp xúc với hệ vi sinh vật đường ruột của những con chuột già và ngược lại. Sau một tháng, cả hai nhóm này được kiểm tra thành phần hệ vi sinh vật đường ruột.
Nghiên cứu mới phát hiện thấy suy giảm trí nhớ đi từ ruột tới não, càng sống trong căng thẳng thì rủi ro bị suy giảm chức năng nhận thức càng cao
Kết quả việc sống chung khiến hệ vi sinh vật của chuột non trở nên giống như hệ vi sinh vật của chuột già. Khi so sánh khả năng nhận biết vật thể mới hoặc tìm lối ra trong mê cung, những con chuột non có hệ vi sinh vật "già" hoạt động kém hơn, đồng thời thể hiện ít sự tò mò hơn về vật thể lạ và loạng choạng trong mê cung giống như chuột già.
Khi so sánh chuột non và chuột già được nuôi trong môi trường không có vi trùng từ khi sinh ra (nghĩa là cả hai nhóm đều không có vi khuẩn đường ruột), những con chuột non vẫn duy trì được khả năng hình thành trí nhớ. Nhưng khi họ cấy ghép hệ vi sinh vật từ chuột già vào những con chuột non, không có vi khuẩn, những con chuột non lại thể hiện khả năng trí nhớ và nhận thức tương tự như những con chuột già. Điều thú vị, những con chuột già không có vi khuẩn không bị suy giảm trí nhớ và nhận thức khi già đi, mà vẫn thể hiện tốt như những con chuột non mới 2 tháng tuổi.
Đáng chú ý, việc điều trị cho những con chuột non có hệ vi sinh vật "già" (khiến khả năng nhận thức suy giảm) bằng kháng sinh phổ rộng trong hai tuần đã khôi phục khả năng nhận thức của chúng. Do đó, chúng hăng hái khám phá những vật thể lạ và chạy nhảy trong mê cung tốt như những con chuột đối chứng.
Vậy điều gì khác biệt ở đường ruột của chúng? Nghiên cứu sâu hơn, nhóm đề tài đã xác định được những thay đổi cụ thể xảy ra trong thành phần hệ vi sinh vật đường ruột của chuột khi chúng già đi. Đặc biệt, sự phong phú tương đối của một loại vi khuẩn có tên Parabacteroides goldsteinii (P. goldsteinii) tăng lên ở chuột già, có liên quan trực tiếp đến sự suy giảm nhận thức ở động vật.
Khi cơ thể già đi, loài vi khuẩn này trở nên dồi dào bất thường, chúng giải phóng các axit béo chuỗi trung bình, kích hoạt thụ thể gây viêm GPR84 làm suy yếu dây thần kinh phế vị, "đường cao tốc" thông tin kết nối ruột với vùng hồi hải mã (trung tâm điều khiển trí nhớ của não). Hậu quả, các tín hiệu thần kinh bị gián đoạn, khiến não bộ không thể lưu trữ thông tin mới.
Điều gây ngạc nhiên của nghiên cứu là các nhà khoa học đã thử kích thích lại dây thần kinh phế vị bằng 2 hoạt chất quen thuộc là Capsaicin (phần tử tạo vị cay trong ớt) và GLP-1 (hoạt chất có trong các loại thuốc giảm cân phổ biến hiện nay như Wegovy). Kết quả cho thấy, cả 2 đều giúp cải thiện đáng kể khả năng ghi nhớ ở chuột già.
TỪ NGHIÊN CỨU ĐẾN ỨNG DỤNG
Về cơ bản, khoa học đã xác định được con đường 3 bước dẫn đến suy giảm nhận thức, bắt đầu từ sự lão hóa đường tiêu hóa và những thay đổi vi sinh vật và chuyển hóa xảy ra sau đó. Nhóm nghiên cứu đang điều tra xem liệu một con đường hoạt động não và hệ vi sinh vật đường ruột tương tự có tồn tại ở người hay không và liệu nó có góp phần vào sự suy giảm nhận thức liên quan đến tuổi tác.
Nhóm đề tài đang mở rộng khảo sát trên người để xem liệu sự dồi dào của vi khuẩn P. goldsteinii có tương quan trực tiếp với chứng suy giảm nhận thức ở người cao tuổi hay không. Nếu mối liên hệ này được xác lập, hy vọng việc điều chỉnh chế độ ăn uống hoặc sử dụng các chế phẩm sinh học (probiotics) sẽ có tác dụng để bảo vệ trí tuệ cho người già.
Dù nghiên cứu vẫn đang trong giai đoạn chuyển giao sang lâm sàng, các chuyên gia cho rằng nên chăm sóc "bộ não thứ hai" (đường ruột) thông qua chế độ ăn nhiều chất xơ, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn. Đây là cách tốt nhất để bảo vệ "bộ não thứ nhất" khỏi sự tấn công của các loại vi khuẩn gây hại.
Để hạn chế sa sút trí tuệ ở người trẻ, cần xây dựng lối sống khoa học như tập thể dục 150 phút/tuần, ăn nhiều rau xanh/cá béo (chế độ MIND), ngủ đủ 7-8 tiếng/ngày và không hút thuốc lá, hạn chế rượu, bia. Ngoài ra, cần rèn luyện trí não (đọc sách, giải đố), quản lý căng thẳng và khám sức khỏe định kỳ để kiểm soát các yếu tố tim mạch.
