Tranh luận về kỳ thi tốt nghiệp THPT: Vì sao Bộ GD-ĐT vẫn muốn duy trì?

Kỳ thi chuẩn hóa quốc gia là nền tảng bảo đảm chất lượng giáo dục

Theo Bộ GD-ĐT, việc tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT nhiều năm qua luôn gắn với mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương. Nghị quyết xác định rõ yêu cầu đổi mới phương thức thi và công nhận tốt nghiệp theo hướng giảm áp lực, giảm tốn kém nhưng vẫn bảo đảm độ tin cậy, tính trung thực và đánh giá đúng năng lực học sinh.

Chủ trương này sau đó được thể chế hóa trong Luật Giáo dục, quy định học sinh hoàn thành chương trình THPT, đủ điều kiện theo quy định của Bộ trưởng GD-ĐT thì được dự thi và đạt yêu cầu sẽ được cấp bằng tốt nghiệp THPT.

Đặc biệt, Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo tiếp tục đặt ra yêu cầu xây dựng nền giáo dục hiện đại, công bằng, lấy chất lượng nguồn nhân lực làm mục tiêu trung tâm. Muốn đạt được mục tiêu đó, hệ thống giáo dục cần một cơ chế đánh giá thống nhất để xác định học sinh có đáp ứng chuẩn đầu ra hay không.

Theo Bộ GD-ĐT, đây chính là lý do quan trọng để tiếp tục duy trì kỳ thi tốt nghiệp THPT dưới dạng một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia. Kỳ thi không đơn thuần là "tấm vé" nhận bằng tốt nghiệp mà còn là công cụ đánh giá khách quan chất lượng giáo dục trên phạm vi toàn quốc.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, nếu mỗi địa phương sử dụng một phương thức đánh giá khác nhau thì rất khó bảo đảm tính công bằng và khả năng so sánh giữa các vùng miền. Một chuẩn đánh giá thống nhất giúp kết quả học tập của học sinh ở miền núi, vùng sâu, vùng xa có giá trị tương đương với học sinh ở các đô thị lớn.

Quan trọng hơn, dữ liệu từ kỳ thi còn phản ánh bức tranh toàn cảnh về chất lượng giáo dục phổ thông, giúp cơ quan quản lý nhận diện những địa phương có kết quả bất thường, những môn học cần điều chỉnh hay những chính sách giáo dục phát huy hiệu quả hoặc còn hạn chế.

Không còn là kỳ thi "hai trong một"

Nếu giai đoạn 2015-2019, kỳ thi THPT quốc gia vừa làm nhiệm vụ xét tốt nghiệp vừa là căn cứ chủ yếu để tuyển sinh đại học thì từ năm 2020, mô hình này đã thay đổi.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay có chức năng chính là xét công nhận tốt nghiệp và đánh giá mức độ đạt chuẩn của học sinh trên phạm vi cả nước. Việc sử dụng kết quả thi cho tuyển sinh đại học không còn mang tính bắt buộc mà phụ thuộc vào quyền tự chủ của từng cơ sở đào tạo.

Theo Bộ GD-ĐT, quá trình đổi mới này đã mang lại nhiều lợi ích rõ rệt. Trước hết, kỳ thi tạo ra một mặt bằng đánh giá chung trên phạm vi toàn quốc, giúp học sinh ở mọi địa phương có cơ hội tiếp cận giáo dục đại học bình đẳng hơn.

Thay vì phải tham dự nhiều kỳ thi như trước đây, phần lớn thí sinh chỉ cần tham gia một kỳ thi để vừa đủ điều kiện xét tốt nghiệp, vừa có thêm cơ hội đăng ký xét tuyển đại học nếu trường lựa chọn sử dụng kết quả này. Điều đó góp phần giảm đáng kể chi phí tổ chức, chi phí đi lại, ăn ở của hàng triệu gia đình và giảm áp lực thi cử cho học sinh.

Không chỉ vậy, hệ thống dữ liệu của kỳ thi còn trở thành nguồn thông tin quan trọng để đánh giá chất lượng giáo dục ở từng trường học, từng địa phương cũng như trên phạm vi cả nước.

Trong nhiều năm gần đây, việc công khai phổ điểm, phân tích dữ liệu và so sánh kết quả giữa các địa phương đã giúp phát hiện không ít dấu hiệu bất thường, từ đó phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra. Theo Bộ GD-ĐT, chính nhờ dữ liệu chuẩn hóa và công khai này mà những hiện tượng bất thường trong kết quả thi ở một số địa phương đã được nhận diện, xử lý. Đây là điều mà nhiều hình thức đánh giá phân tán khó có thể thực hiện.

Bên cạnh đó, nhiều chuyên gia giáo dục cũng cho rằng việc đặt câu hỏi "hơn 99% học sinh đều đỗ tốt nghiệp thì thi để làm gì" chưa phản ánh đúng bản chất của một kỳ thi chuẩn hóa. Bộ GD-ĐT cho rằng, giống như trong một dây chuyền sản xuất, dù tỷ lệ sản phẩm đạt chuẩn lên tới 99%, khâu kiểm định chất lượng cuối cùng vẫn không thể bị loại bỏ. Đánh giá chuẩn đầu ra không chỉ nhằm xác định học sinh có được cấp bằng hay không mà còn để kiểm chứng chất lượng của cả hệ thống giáo dục.

Quyền tự chủ tuyển sinh vẫn được mở rộng

Một trong những điểm thường gây hiểu lầm là cho rằng kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay vẫn là "chiếc chìa khóa" quyết định toàn bộ việc tuyển sinh đại học. Bộ GD-ĐT khẳng định điều này không còn đúng.

Theo quy định hiện hành, tuyển sinh thuộc quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học. Mỗi trường được quyền lựa chọn phương thức xét tuyển, tổ hợp môn, tiêu chí đánh giá, chỉ tiêu và điểm chuẩn phù hợp với đặc thù đào tạo. Kết quả thi tốt nghiệp THPT chỉ là một trong nhiều nguồn dữ liệu mà các trường có thể sử dụng.

Những trường có yêu cầu tuyển chọn đặc biệt vẫn tổ chức kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy hoặc các bài kiểm tra riêng.

Trong khi đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đảm nhận vai trò xây dựng hạ tầng dữ liệu dùng chung, vận hành hệ thống đăng ký nguyện vọng thống nhất và xử lý kỹ thuật nhằm bảo đảm mỗi thí sinh chỉ trúng tuyển vào nguyện vọng cao nhất đủ điều kiện.

Số liệu thống kê năm 2025 cho thấy khoảng 50,32% thí sinh nhập học thông qua kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT, trong khi 29,24% được tuyển chủ yếu bằng kết quả học tập THPT. Phần còn lại đến từ các phương thức khác như đánh giá năng lực, xét tuyển kết hợp hay tuyển thẳng.

Theo Bộ GD-ĐT, việc các trường có mức độ cạnh tranh cao tiếp tục lựa chọn điểm thi tốt nghiệp làm căn cứ xét tuyển là minh chứng thực tiễn về độ tin cậy, khả năng phân loại và tính so sánh của kỳ thi chuẩn hóa quốc gia.

Hoàn thiện kỳ thi theo hướng hiện đại, minh bạch

Dù khẳng định cần duy trì kỳ thi chuẩn hóa quốc gia, Bộ GD-ĐT cũng thừa nhận hệ thống khảo thí cần tiếp tục đổi mới để đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn phát triển mới. Định hướng lớn là xây dựng một kỳ thi ứng dụng mạnh mẽ công nghệ, hạn chế tối đa sự can thiệp của con người vào các khâu quan trọng. Theo đó, ngân hàng câu hỏi sẽ tiếp tục được chuẩn hóa với quy trình phân tích độ khó, độ phân biệt và độ tin cậy nhằm nâng cao chất lượng đề thi.

Việc tổ chức thi trên máy tính cũng sẽ được nghiên cứu triển khai theo lộ trình phù hợp, trước mắt thực hiện thí điểm ở những nơi có đủ điều kiện cơ sở vật chất, không chuyển đổi đồng loạt khi khoảng cách vùng miền vẫn còn khác biệt.

Một điểm mới đáng chú ý là Bộ GD-ĐT định hướng nghiên cứu khả năng tổ chức kỳ thi thành nhiều đợt trong năm, thậm chí thi theo từng môn hoặc kết hợp các bài thi tổng hợp. Cách tiếp cận này được kỳ vọng sẽ tăng tính linh hoạt, giảm áp lực dồn vào một thời điểm và tạo thêm cơ hội cho người học.

Song song với đó, trí tuệ nhân tạo sẽ được ứng dụng trong nhiều khâu như phân tích phổ điểm, phát hiện kết quả bất thường, hỗ trợ quy đổi điểm, phân tích dữ liệu tuyển sinh và nhận diện hành vi đăng ký bất thường.

Ở góc độ quản trị, Bộ GD-ĐT sẽ tăng cường phân tách nhiệm vụ giữa các khâu tổ chức thi, kiểm tra chéo, luân chuyển vị trí nhạy cảm, mở rộng hệ thống camera giám sát và lưu vết điện tử nhằm giảm thiểu nguy cơ tiêu cực. Các chế tài xử lý đối với hành vi cố ý can thiệp vào kỳ thi cũng sẽ tiếp tục được hoàn thiện theo hướng đủ sức răn đe.

Đối với tuyển sinh đại học, Bộ đang tiếp tục hoàn thiện thể chế về tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình; xây dựng chuẩn tối thiểu đối với các kỳ thi độc lập, quy định quy đổi tương đương giữa các phương thức tuyển sinh, công khai phổ điểm, tăng cường bảo mật dữ liệu và hoàn thiện cơ chế giải quyết khiếu nại.